USA “El Niño” không còn là trò đùa: vì sao NOAA đổi cách đo để nhìn rõ La Niña – El Niño trong thời nóng lên?

[Gibbs]

Có thời, nhiều người biết El Niño qua một màn diễn hài “đi vào huyền thoại” của Chris Farley trên Saturday Night Live: cười thì cười thật, nhưng khoa học thì… còn thiếu vài con số. Giờ đây, El Niño và La Niña không còn là “câu thoại vui” của thập niên 1990 nữa, mà là một nhịp thở lớn của khí hậu toàn cầu. Bởi chỉ một đợt El Niño/La Niña đủ mạnh có thể đổi hướng gió, đổi nhịp mưa, đẩy nơi này vào lũ lụt, nơi kia vào hạn hán, và thậm chí làm “sắc mặt” mùa bão Đại Tây Dương thay đổi. “Phòng bệnh hơn chữa bệnh” — dự báo đúng sớm vài tuần, vài tháng đôi khi là khác biệt giữa thiệt hại và giảm thiểu.

El Niño – La Niña là gì, và vì sao thế giới phải nhìn về vùng Niño 3.4?
El Niño thường xảy ra khi nhiệt độ mặt nước biển ở vùng nhiệt đới trung tâm–đông Thái Bình Dương tăng cao hơn mức trung bình nhiều tháng liền; La Niña thì ngược lại, khi vùng ấy lạnh hơn. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: biển không chỉ “nóng/lạnh cho vui”. Khi mặt biển đổi nhiệt, khí quyển phía trên đổi theo: gió mậu dịch, đối lưu, mưa, các dải áp cao–áp thấp… vận hành khác đi, kéo theo hiệu ứng lan xa hàng ngàn cây số. Giới khoa học hay gọi đây là hiện tượng “liên kết biển–khí quyển” (coupled): biển đổi một nhịp, trời đổi một nhịp, phải “đi đôi” thì mới đúng là ENSO (El Niño–Southern Oscillation). “Thuận vợ thuận chồng tát biển Đông cũng cạn” — biển và trời “thuận” nhau thì tín hiệu ENSO mới thật sự rõ.

Vấn đề của cách đo cũ: đại dương ấm lên làm tín hiệu bị “mờ kính”
Trong nhiều thập kỷ, cách theo dõi phổ biến là Oceanic Niño Index (ONI): lấy nhiệt độ mặt biển bất thường (anomaly) ở vùng Niño 3.4 so với “chuẩn khí hậu” để xem có vượt ngưỡng El Niño hay La Niña không. Cách này từng rất hữu ích, nhưng biến đổi khí hậu đã đặt một cái bẫy tinh vi: toàn bộ vùng nhiệt đới Thái Bình Dương đang ấm lên nhanh. Khi “nóng đều” ở diện rộng, phần “nóng thêm” riêng của El Niño có thể bị che lấp — giống như muốn nhìn đốm lửa trong một căn phòng đã nóng rực sẵn. Nhà khoa học mô tả rất hình tượng: cách đo cũ như nhìn Thái Bình Dương qua “cặp kính mờ”, càng về sau càng khó bắt đúng tín hiệu liên kết giữa mặt biển và khí quyển.

RONI ra đời: một phép trừ đơn giản để “gạt nền nóng lên” ra khỏi phép đo
Vì thế, NOAA/CPC chuyển sang chỉ số mới: Relative Oceanic Niño Index (RONI). Ý tưởng nghe giản dị mà “chát”: thay vì chỉ nhìn vùng Niño 3.4 một mình, RONI lấy bất thường nhiệt độ ở Niño 3.4 rồi trừ đi bất thường nhiệt độ trung bình của phần còn lại trong vùng nhiệt đới Thái Bình Dương. Nói nôm na, RONI hỏi một câu rất “đúng bản chất”: vùng Niño 3.4 đang nóng/lạnh hơn phần nền xung quanh bao nhiêu? Nhờ vậy, hiệu ứng ấm lên chung (cái “nền” bị nâng lên bởi biến đổi khí hậu) được loại bớt khỏi phép tính. Kết quả: El Niño/La Niña hiện ra sắc nét hơn, dễ phát hiện sớm hơn, và quan trọng nhất là bám sát hơn với những gì khí quyển đang “phản ứng” (gió, mưa, đối lưu). “Sai một ly đi một dặm” — đo sai, dự báo sai; đo đúng, cả hệ thống dự báo dài hạn được lợi.

“Coupled” không phải từ cho sang: phải khớp giữa biển và trời mới đáng tin
Các nhà khoa học nhấn mạnh: ENSO không chỉ là nhiệt độ mặt biển tăng/giảm, mà là cặp đôi biển–khí quyển cùng chuyển động ăn khớp. Nếu chỉ số chủ yếu phản ánh “biển ấm lên do nền khí hậu thay đổi” mà không đi kèm tín hiệu khí quyển tương ứng, dự báo tác động thời tiết sẽ lệch. RONI được đánh giá là bắt đúng “tương tác” ấy tốt hơn: khi RONI báo El Niño/La Niña, khả năng cao hơn là khí quyển cũng đang vào nhịp tương ứng — nghĩa là thứ chúng ta thật sự quan tâm (mưa bão, hạn hán, dòng khí) sẽ có cơ sở để dự báo chắc tay hơn.

El Niño 1997–1998 và lời nhắc của lịch sử: đừng coi thường một cái tên
Màn hài của Chris Farley ngày ấy được quay đúng vào thời kỳ El Niño cực mạnh 1997–1998 — một sự kiện khiến thế giới “nhớ mặt đặt tên” ENSO vì tác động thời tiết dồn dập. Giờ đây, với cách đo kiểu RONI, các nhà dự báo kỳ vọng nhận diện những đợt El Niño/La Niña rõ hơn trong bối cảnh đại dương ngày càng nóng, để không bị “lỡ nhịp” giữa tín hiệu và tác động. “Có thờ có thiêng, có kiêng có lành” — hiểu đúng, đo đúng, dự báo đúng chính là cách “kiêng” thông minh của thời hiện đại trước những rủi ro khí hậu.

RONI không “tạo ra” El Niño hay La Niña mạnh hơn, cũng không biến thời tiết thành hiền lành hơn. Nó chỉ làm một việc: giúp ta nhìn rõ hơn trong thời đại nền khí hậu đã đổi khác. Và khi nhìn rõ, ta chuẩn bị sớm hơn — từ quản lý nước, nông nghiệp, phòng chống lũ, đến tính toán mùa bão. “Trời sinh voi sinh cỏ” không còn là lời ru; thời nay, muốn có “cỏ” thì phải có dữ liệu tốt, thước đo chuẩn, và dự báo đủ sớm để giảm thiệt hại.