Tài sản của các tỷ phú Việt Nam đã tăng hơn 27 tỷ USD sau một năm, chủ yếu nhờ giá trị cổ phiếu tăng mạnh.

Theo cập nhật của Forbes, cuối năm 2025 Việt Nam có 5 tỷ phú, gồm Chủ tịch Vingroup Phạm Nhật Vượng, Chủ tịch Hòa Phát Trần Đình Long, Chủ tịch Vietjet Nguyễn Thị Phương Thảo, Chủ tịch Techcombank Hồ Hùng Anh và Chủ tịch Masan Group Nguyễn Đăng Quang.

Danh sách trên giảm một người so với đầu năm, là ông Trần Bá Dương, Chủ tịch Tập đoàn Trường Hải, không còn được tạp chí này xếp hạng trong nhóm những người giàu nhất thế giới.

Tính đến ngày 31/12, tổng tài sản của những người này tăng 26,7 tỷ USD sau một năm, lên 29,7 tỷ USD. Nguyên nhân chủ yếu do các cổ phiếu các tỷ phú nắm giữ đều tăng mạnh trong năm qua.

Ông Phạm Nhật Vượng tiếp tục là người giàu nhất Việt Nam, xếp thứ 79 thế giới, sở hữu 29,9 tỷ USD, nhiều hơn khoảng 25 tỷ USD so với cuối năm ngoái. 2025 cũng là năm thăng hoa của nhóm cổ phiếu Vingroup, bao gồm VIC, VHM (Vinhomes), VRE (Vincom Retail), VPL (Vinpearl).

Hiện, ông Vượng sở hữu trực tiếp gần 390 triệu cổ phiếu VIC, tương đương 10,05% vốn Vingroup. Ông cùng gia đình nắm quyền chi phối tại tập đoàn tư nhân lớn nhất Việt Nam, với tổng sở hữu khoảng 65%.

Đứng thứ hai là bà Nguyễn Thị Phương Thảo. Tài sản bà Thảo cũng tăng mạnh lên 4,9 tỷ USD trong năm. Đây cũng là số tiền lớn nhất Chủ tịch Vietjet sở hữu từ trước đến nay.

Năm qua, cổ phiếu VJC của hãng hàng không Vietjet và mã HDB của HDBank đã tăng lần lượt 110% và 45%. Hiện, bà Thảo nắm giữ trực tiếp 47,7 triệu cổ phiếu VJC. Cá nhân bà cũng đang sở hữu 130 triệu cổ phiếu HDBank, tương đương 3,38% vốn.

Trong khi tài sản của ông Trần Đình Long - Chủ tịch HĐQT Tập đoàn Hoà Phát (mã chứng khoán: HPG) không thay đổi, thì tài sản của ông Hồ Hùng Anh và ông Nguyễn Đăng Quang cùng tăng nhẹ vài trăm triệu USD.

Riêng ông Nguyễn Đăng Quang - Chủ tịch Masan Group (mã chứng khoán: MSN), ông từng bị Forbes đưa ra khỏi danh sách hồi tháng 3, nhưng đã quay trở lại 3 tháng sau đó.

Được biết, Forbes thống kê tài sản của cá nhân dựa vào số lượng và giá cổ phiếu người này nắm giữ tại một thời điểm nhất định. Forbes cũng đánh giá nhiều tài sản khác của các tỷ phú khi xếp hạng, gồm sở hữu tại các công ty riêng, bất động sản, tác phẩm nghệ thuật, du thuyền...

VietBF@sưu tập

Tưởng được nhàn hạ, dân văn phòng 2025 lại phải làm thêm giờ để sửa lỗi cho "sếp" AI. Nghịch lý cười ra nước mắt khi công nghệ đỉnh cao lại biến con người thành những "bảo mẫu" bất đắc dĩ.

Cách đây đúng một năm, Jacqui Canney vẫn là Giám đốc Nhân sự (CPO) của ServiceNow, với công việc xoay quanh tuyển dụng và lương thưởng. Nhưng sáng nay, bước vào văn phòng, bà mang một danh xưng hoàn toàn mới: "Giám đốc Kích hoạt AI".

Tấm danh thiếp mới của Canney không phải là chiêu trò đánh bóng tên tuổi, mà là minh chứng sống động nhất cho sự đảo lộn của thị trường lao động năm 2025. Bà chia sẻ thẳng thắn: "AI không tuân theo những vách ngăn mà con người tạo ra. Các công ty không thể coi AI đơn thuần là công cụ tăng năng suất, mà phải xây dựng lại toàn bộ quy trình làm việc".

Câu chuyện của Canney chỉ là phần nổi của tảng băng chìm. Năm 2025 khép lại với những con số biết nói: Tỷ lệ tổ chức dùng AI tạo sinh tăng vọt từ 33% (năm 2023) lên 79%. Nhưng đằng sau sự hào nhoáng của những biểu đồ tăng trưởng, một thực tế hỗn mang đang diễn ra. AI không còn là vị cứu tinh như lời đồn, mà đang tạo ra những "cú lừa" đau đớn cho cả giới chủ lẫn người làm công ăn lương.


Năm 2025, AI chính thức bước vào môi trường làm việc, đồng thời giữ vai trò là nhân viên ngôi sao, người bạn tâm giao và vật tế thần (Ảnh: Rude Baguette).

Bẫy năng suất "workslop": Khi nhân viên ngôi sao xả rác
Năm 2025, AI chính thức được coi là "nhân viên ngôi sao" tại công sở vì không đòi lương, không buôn chuyện và không trộm đồ ăn vặt. Sự nhiệt tình này dẫn đến làn sóng BYOAI (Bring Your Own AI - Tự mang AI đi làm), khi 80% nhân viên tại các doanh nghiệp nhỏ tự trang bị công cụ riêng để "hack" công việc, từ tóm tắt họp hành đến lên ý tưởng.

Tuy nhiên, sự chăm chỉ của "nhân viên" này lại đẻ ra một trong những vấn đề nhức nhối nhất của năm 2025 - rác công việc (workslop).

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Stanford đã phát hiện ra một thực tế trớ trêu: 40% nhân viên thừa nhận họ thường xuyên nhận được những nội dung do AI tạo ra trông rất bóng bẩy, câu cú mượt mà nhưng bên trong hoàn toàn rỗng tuếch, thiếu chiều sâu chuyên môn. AI có thể viết nhanh, nhưng nó không hiểu nó đang viết cái gì. Thậm chí, theo OpenAI, các mô hình này còn có khả năng "cố tình nói dối" (ảo giác).

Hệ quả là thay vì được ngả lưng thư giãn, người lao động năm 2025 phải gánh thêm nhiệm vụ mới, đó là dọn dẹp núi rác nội dung do AI thải ra.

Điều này dẫn đến một cú sốc tài chính cho giới đầu tư. Báo cáo từ MIT và BCG chỉ ra rằng, dù hàng tỷ USD đã được rót vào cơn sốt này, 95% doanh nghiệp vẫn chưa ghi nhận lợi tức đầu tư (ROI). 60% công ty đầu tư mạnh vào AI nhưng thu về rất ít giá trị thực.

"Vật tế thần" hoàn hảo cho 1 triệu lệnh sa thải
Không chỉ gây nhiễu loạn quy trình làm việc, AI còn trở thành tâm điểm của một bi kịch lớn hơn, đó chính là sa thải.

Năm 2025 chứng kiến hơn 1 triệu thông báo cắt giảm nhân sự. Trong cơn bão này, AI trở thành kẻ bị chỉ trích nhiều nhất. Gần 1/3 người lao động Mỹ tin rằng AI là nguyên nhân khiến họ mất việc. Nhiều CEO cũng công khai mượn danh tái cấu trúc bằng AI để giải thích cho các quyết định cắt giảm.

Nhưng dưới con mắt của các chuyên gia phân tích, đây là một "cú lừa" về mặt truyền thông. Bà Molly Kinder, nghiên cứu viên cao cấp tại Viện Brookings, đã vạch trần chiêu bài này. Trong bối cảnh kinh tế khó khăn, tuyên bố "chúng tôi sa thải vì đã ứng dụng công nghệ hiện đại" là thông điệp "lọt tai" cổ đông hơn nhiều so với việc thừa nhận công ty đang kiệt quệ tài chính. AI, thực chất, chỉ là tấm bình phong hào nhoáng cho các quyết định quản trị khắc nghiệt.

Thực tế, cuộc chiến tuyển dụng đang diễn ra như một trò "mèo vờn chuột". Số lượng CV do AI viết tăng 45%, buộc 90% nhà tuyển dụng phải dùng AI để lọc ngược lại. Thậm chí, 25% doanh nghiệp đã bắt đầu dùng máy để phỏng vấn con người. Một nghiên cứu của Brian Jabarian chỉ ra rằng phỏng vấn bằng AI giúp tăng tỷ lệ giữ chân nhân viên thêm 17% ở ngành dịch vụ - một con số lạnh lùng nhưng hiệu quả.

Cú "việt vị" công nghệ và cuộc phục hưng nhân tính
Đầu năm, Sam Altman (CEO OpenAI) và giới chóp bu thung lũng Silicon từng hứa hẹn 2025 sẽ là "Năm của các tác nhân AI" - những robot biết tự đặt vé máy bay, tự điền đơn, tự dùng chuột máy tính. Nhưng kết thúc năm, lời hứa này đã trở thành "bom xịt".

Andrej Karpathy, cựu đồng sáng lập OpenAI, phải thừa nhận chua chát: "Nó đơn giản là không hoạt động". Các thử nghiệm cho thấy AI vẫn cực kỳ vụng về trong thế giới thực. Một phiên bản ChatGPT Agent từng mất tới 15 phút chỉ để... chọn một mức giá trên website. Hay trong bản demo du lịch, nó "thông minh" đến mức đặt điểm dừng chân giữa Vịnh Mexico. Giới công nghệ đã phải âm thầm đổi khẩu hiệu thành "Thập kỷ của tác nhân" để chữa ngượng.

Sự thất bại của siêu AI lại vô tình mở ra cơ hội cho con người. Khi máy móc chưa thể làm trọn vẹn, vai trò của con người lại được định giá cao hơn bao giờ hết. Đây là lúc "cuộc phục hưng của con người" bắt đầu.

Tại Moody’s, nhân viên được khuyến khích giao hết việc số liệu khô khan cho AI để tập trung vào những thứ máy móc chào thua: Chính trị nội bộ, thấu cảm khách hàng và kỹ năng đàm phán. Nhu cầu tuyển dụng không chỉ tăng ở mảng kỹ thuật (kỹ sư AI tăng 143%), mà còn đòi hỏi tư duy quản trị mới. Bà Jacqui Canney khẳng định: "Đây là cơ hội khổng lồ. Chúng ta có thêm năng lực để hướng sang những cách làm việc sáng tạo hơn".

Khép lại năm 2025, chúng ta nhận ra AI không phải là "kẻ hủy diệt" tàn bạo, cũng chẳng phải là cây đũa thần mang lại lợi nhuận tức thì. Nó giống một tấm gương phản chiếu năng lực quản trị của doanh nghiệp và khả năng thích nghi của người lao động.

Năm 2026 đang mở ra không phải với những lời hứa viển vông về robot thay thế loài người, mà với những bài toán thực tế hơn: Làm sao để biến những khoản đầu tư tỷ USD thành lợi nhuận thật? Làm sao để dọn dẹp đống "rác nội dung" đang làm tắc nghẽn dòng chảy thông tin? Và quan trọng nhất, làm sao để con người làm chủ công cụ thay vì trở thành "bảo mẫu" đi dọn rác cho máy móc?

Một chương mới của mối quan hệ cộng sinh - đầy thách thức nhưng cũng đầy thú vị - chỉ vừa mới bắt đầu.

VietBF@sưu tập

Trong khi vàng là nơi trú ẩn an toàn, đồng lại đang bứt phá như một "thước đo kinh tế". Sự tăng giá của kim loại đỏ phản ánh kỳ vọng về đà phục hồi và mở rộng sản xuất công nghiệp toàn cầu.

Theo Financial Times, đồng - kim loại quan trọng đối với năng lượng tái tạo và cơ sở hạ tầng công nghiệp - đang trên đà ghi nhận mức tăng giá mạnh nhất trong hơn 15 năm, với mức tăng hơn 35% trong năm 2025.

Theo các chuyên gia, đồng cùng với bạc và vàng, đã trở thành một khoản đầu tư an toàn trong bối cảnh lo ngại về sự suy giảm giá trị của đồng USD. Giá đồng giao tháng 12 đã vượt mốc 12.000 USD/tấn, đánh dấu mức tăng lớn nhất kể từ giai đoạn phục hồi sau cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008.

Đồng tăng - chỉ báo cho nền kinh tế

Không giống như vàng và bạc, giá đồng không chịu tác động trực tiếp từ tâm lý nhà đầu tư hay kỳ vọng kinh tế. Biến động giá của kim loại này thường phản ánh sự tăng trưởng và mở rộng hoạt động sản xuất vật chất.

Đồng thường được coi là “thước đo” của nền kinh tế. Kim loại này đóng vai trò trung tâm trong lưới điện, xây dựng, máy móc công nghiệp và nhiều lĩnh vực khác. Nhu cầu đồng tăng đồng nghĩa với nhu cầu đối với hàng hóa và dịch vụ liên quan gia tăng, thường được xem là dấu hiệu cho thấy nền kinh tế đang phát triển mạnh mẽ.

Theo Goldman Sachs Research, giá đồng tăng thường báo hiệu nhu cầu công nghiệp mạnh mẽ và nền kinh tế tăng trưởng nhanh, trong khi giá giảm có thể là dấu hiệu của suy thoái kinh tế.

Nhà phân tích Eoin Dinsmore của Goldman Sachs Research viết trong một bản ghi chú rằng đồng là “một trong những kim loại hưởng lợi chính từ các khoản đầu tư vào cơ sở hạ tầng lưới điện và năng lượng trên toàn cầu, khi trí tuệ nhân tạo (AI) và quốc phòng làm gia tăng nhu cầu về các mạng lưới năng lượng mạnh mẽ và an toàn”.

JPMorgan Global Research dự báo giá đồng có thể đạt 12.500 USD/tấn vào quý II/2026 và đạt mức trung bình khoảng 12.075 USD/tấn trong cả năm.


Giá đồng tăng mạnh, dự báo còn tăng nữa (Ảnh: IT).

Tại sao giá đồng tăng vọt?

Có một số nguyên nhân chính khiến giá đồng tăng mạnh trong thời gian gần đây, bao gồm sụt giảm nguồn cung, chính sách thuế quan và sự trỗi dậy của AI.

Các khu vực sản xuất đồng lớn như Chile và Indonesia đang phải đối mặt với những thách thức về nguồn cung và các thảm họa môi trường, góp phần gây ra tình trạng thiếu hụt đồng toàn cầu và khiến thị trường trở nên khan hiếm hơn.

“Sau khi dự kiến tăng trưởng nguồn cung khai thác gần như không đổi trong năm nay, ước tính tăng trưởng nguồn cung khai thác năm 2026 của chúng tôi đã giảm xuống chỉ còn khoảng 1,4%, thấp hơn khoảng 500.000 tấn so với ước tính ban đầu”, ông Gregory Shearer, người đứng đầu bộ phận chiến lược kim loại cơ bản và kim loại quý tại JPMorgan, cho biết.

Sự sụt giảm nguồn cung không phải là yếu tố duy nhất đẩy giá lên cao. Hồi tháng 7, chính quyền Tổng thống Donald Trump đã áp thuế đối với một số mặt hàng nhập khẩu làm từ đồng, tạo thêm áp lực lên thị trường.

Đồng thời, làn sóng đầu tư mạnh vào lĩnh vực trí tuệ nhân tạo đang thúc đẩy đáng kể nhu cầu, do sự phụ thuộc lớn của các trung tâm dữ liệu vào đồng. Một nguồn tin ước tính các trung tâm dữ liệu AI siêu quy mô có thể sử dụng tới 50.000 tấn đồng cho mỗi cơ sở.

VietBF@sưu tập

Năm 2025 đang chứng kiến làn sóng phá sản lan rộng chưa từng thấy trên khắp nước Mỹ, từ những tập đoàn trị giá hàng tỷ đô đến các cửa hàng nhỏ lẻ.

Theo các chuyên gia, đây là năm có số lượng doanh nghiệp lớn tuyên bố phá sản cao nhất trong vòng 15 năm qua, phản ánh áp lực tài chính đang ngày càng đè nặng lên người tiêu dùng lẫn giới kinh doanh.

Amy Quackenboss, Giám đốc điều hành của Viện Phá sản Hoa Kỳ (ABI), cho biết: “Chi phí leo thang, điều kiện tín dụng bị siết chặt và bất ổn địa chính trị kéo dài tiếp tục gây áp lực lớn lên các hộ gia đình và doanh nghiệp vốn đã căng thẳng tài chính”.

Nhưng khác với các cuộc khủng hoảng trước đây, thường tập trung ở một vài lĩnh vực cụ thể, làn sóng phá sản năm nay lan tỏa rộng khắp, bao trùm nhiều ngành nghề, tạo nên một mô hình bất thường và khó dự đoán.

Trong quá khứ, các vụ phá sản doanh nghiệp thường mang tính “dính chùm”, nghĩa là các doanh nghiệp trong cùng một lĩnh vực cùng chịu ảnh hưởng và sụp đổ gần như cùng lúc. Năm 2022 là một ví dụ điển hình với “mùa đông tiền số”, khiến hàng loạt công ty tiền số, nổi bật là FTX của Sam Bankman-Fried, rơi vào tình trạng phá sản dây chuyền.

Tuy nhiên, năm 2025 lại hoàn toàn khác. Theo Robert Stark, chuyên gia kỳ cựu nghiên cứu về các vụ phá sản, hiện là đối tác tại hãng luật Brown Rudnick, hiện tượng năm nay “rải đều” hơn nhiều và rất khó xác định điểm khởi phát rõ ràng.

Stark đang đại diện cho các chủ nợ trong vụ phá sản của hãng linh kiện ô tô First Brands, startup công nghệ tài chính Linqto, cũng như ủy ban cổ đông trong hồ sơ phá sản của công ty xét nghiệm gen 23andMe.

Vị chuyên gia chỉ ra: “Không có ngành nào thực sự là trung tâm của cuộc khủng hoảng lần này. Thay vào đó, phá sản đang xuất hiện ở khắp mọi lĩnh vực, một điều cực kỳ hiếm gặp trong 30 năm hành nghề của tôi. “Đây thực sự là một điều gây sốc.”

Sự bất ổn của kinh tế Mỹ đã khiến nhiều tập đoàn lớn phải nộp đơn xin bảo hộ phá sản. Trong số đó có những cái tên đình đám như chuỗi khách sạn Sonder, hãng hàng không Spirit Airlines, tập đoàn thực phẩm Del Monte Foods, chuỗi bán lẻ Claire’s và công ty dược phẩm Omnicare, trực thuộc CVS Health.

Tất cả đều liệt kê khoản nợ vượt quá 1 tỷ USD trong hồ sơ phá sản, đưa họ vào nhóm những vụ phá sản quy mô lớn nhất năm 2025.

Theo số liệu từ S&P Global Market Intelligence, tính đến hết tháng 11, đã có 717 vụ nộp đơn phá sản của các doanh nghiệp quy mô lớn, vượt qua con số 687 của cả năm 2024. Dù chưa tính đến tháng 12, 2025 đã trở thành năm có nhiều vụ phá sản doanh nghiệp lớn nhất kể từ 2010, thời điểm sau cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu.

Số liệu cũng chỉ ra rằng, lĩnh vực công nghiệp đang là ngành chịu ảnh hưởng nặng nề nhất với 110 doanh nghiệp phá sản, tiếp theo là nhóm tiêu dùng không thiết yếu với 85 vụ và lĩnh vực y tế với 46 doanh nghiệp tuyên bố phá sản.

Các doanh nghiệp nhỏ cũng đang chật vật với làn sóng phá sản. Theo quy định của luật phá sản Mỹ, các doanh nghiệp nhỏ với khoản nợ không vượt quá 3.024.725 USD có thể nộp đơn xin phá sản theo Tiểu chương V của Chương 11, cho phép một quy trình tái cơ cấu đơn giản và tiết kiệm chi phí hơn.

Dữ liệu từ Epiq Bankruptcy Analytics cho thấy, tính đến giữa tháng 12, đã có hơn 2.300 vụ phá sản theo Tiểu chương V, tăng gần 10% so với cùng kỳ năm ngoái. Riêng tháng 11, số hồ sơ phá sản theo chương này đạt 223 vụ, tăng 23% so với cùng kỳ, theo báo cáo từ Viện Phá sản Hoa Kỳ.

Không chỉ giới doanh nghiệp, người dân bình thường cũng đang lao đao vì chi phí sinh hoạt tăng cao. Trong tháng 11/2025, số lượng đơn phá sản cá nhân tăng 8% lên 40.973 trường hợp, so với 37.814 hồ sơ cùng kỳ năm 2024.

Trong số này, có 25.329 trường hợp phá sản theo Chương 7, còn gọi là “phá sản thanh lý” hoặc “làm lại từ đầu”, tăng 11% so với cùng kỳ năm trước. Ngoài ra, còn có 15.558 hồ sơ phá sản theo Chương 13, cho phép người đi vay trả nợ dần trong nhiều năm, tăng 5% so với 14.865 hồ sơ ghi nhận vào tháng 11/2024.

Theo Quackenboss, trong bối cảnh nhiều hộ gia đình và doanh nghiệp đang vật lộn với nợ nần, phá sản không còn là dấu chấm hết, mà là “con đường thiết yếu để khôi phục ổn định và xây dựng lại tương lai tài chính bền vững hơn”.

VietBF@sưu tập

Cổ phiếu Berkshire Hathaway giảm nhẹ trong ngày cuối huyền thoại đầu tư Warren Buffett làm CEO, nhưng vẫn tăng 61.000 lần trong 60 năm qua.

Từ đầu năm 2026, Warren Buffett sẽ rời chức CEO Berkshire, chuyển giao lại cho Phó chủ tịch Greg Abel. Trong phiên cuối năm, giá cổ phiếu hạng A của Berkshire giảm 600 USD, tương đương 0,1%, về 754.800 USD. Cổ phiếu hạng B giảm 0,2% về 502 USD.

Dù vậy, các nhà đầu tư nắm cổ phiếu Berkshire từ năm 1965 - năm Buffett tiếp quản công ty này - vẫn thu được lợi nhuận khổng lồ. Cổ phiếu này đã tăng giá 6,100,000%. Mức tăng này vượt xa 46.000% của chỉ số S&P 500.

Riêng năm 2025, cổ phiếu hạng A của Berkshire tăng hơn 11%. Cổ phiếu Berkshire ít khi ghi nhận năm giảm giá, dù Buffett vẫn gặp khó trong việc tìm các thương vụ mua lại. Đến cuối tháng 9 năm ngoái, Berkshire nắm giữ 381,7 tỷ USD tiền mặt và các khoản tương đương tiền. Vốn hóa tập đoàn này hiện là 1.080 tỷ USD.


CEO Berkshire Hathaway Warren Buffett tại ĐHCĐ năm 2019. Ảnh: AFP

Các số liệu kinh doanh của Berkshire quý III đều khả quan. Lợi nhuận hoạt động tăng 34% so với cùng kỳ năm trước đó, lên 13,49 tỷ USD. Danh mục cổ phiếu có giá trị 283,2 tỷ USD tính đến ngày 30/9, đã bao gồm các khoản đầu tư vào Apple và American Express.

Trong khi đó, lợi nhuận ròng, gồm lãi và lỗ từ các khoản đầu tư cổ phiếu, tăng 17% lên 30,8 tỷ USD. Dù vậy, Buffett không mấy quan tâm đến lợi nhuận ròng. Ông cho rằng con số này gồm biến động từ giá cổ phiếu mà Berkshire không bán, vì thế "không hữu ích" để đánh giá tình hình doanh nghiệp.

Berkshire hiện sở hữu gần 200 công ty con, hoạt động trong các lĩnh vực tiêu dùng, năng lượng, hóa chất, công nghiệp. Các thương hiệu tiêu dùng quen thuộc là Dairy Queen, Fruit of the Loom và See’s Candies. Từ khi chi 32,1 tỷ USD mua Precision Castparts năm 2016, tập đoàn này chưa thực hiện thương vụ M&A nào có quy mô lớn.

Abel năm nay 64 tuổi, gia nhập Berkshire năm 2000 khi công ty mua lại MidAmerican Energy - hiện có tên Berkshire Hathaway Energy. Ông giữ vị trí phó chủ tịch phụ trách các mảng kinh doanh phi bảo hiểm của Berkshire từ năm 2018.

Trong khi đó, Warren Buffett năm nay đã 96 tuổi. Dù rời chức CEO, ông sẽ vẫn là Chủ tịch Berkshire. Tỷ phú dự định đến văn phòng mỗi ngày để hỗ trợ Abel. Văn phòng cách nơi ở của ông 3,2km.

VietBF@sưu tập

500 người giàu nhất thế giới đã gia tăng tổng tài sản thêm mức kỷ lục 2.200 tỷ USD trong năm 2025 vừa qua.

Theo Chỉ số Tỷ phú Bloomberg, 500 người giàu nhất thế giới đã gia tăng tổng tài sản thêm mức kỷ lục 2.200 tỷ USD trong năm 2025 vừa qua, khi các thị trường bùng nổ từ cổ phiếu, tiền mã hóa cho tới kim loại quý, đẩy giá trị tài sản họ nắm giữ tăng vọt.


Các tỷ phú thế giới đã giàu thêm mức kỷ lục trong năm vừa qua. Ảnh: CNBC

Mức tăng này đưa tổng tài sản ròng của nhóm lên 11.900 tỷ USD, được thúc đẩy mạnh mẽ sau chiến thắng bầu cử của Tổng thống Mỹ Donald Trump vào cuối năm 2024. Đà tăng chỉ bị gián đoạn trong thời gian ngắn vào tháng 4, khi lo ngại về các đòn thuế quan của Tổng thống Mỹ khiến thị trường lao dốc, gây ra cú “bốc hơi” tài sản trong một ngày lớn nhất kể từ thời kỳ đại dịch.

Các tập đoàn công nghệ lớn dẫn đầu đà tăng này, trong bối cảnh làn sóng hưng phấn xoay quanh trí tuệ nhân tạo tiếp tục nâng đỡ cổ phiếu vốn hóa lớn của Mỹ.

Khoảng một phần tư tổng mức tăng tài sản ghi nhận trong chỉ số của Bloomberg đến từ chỉ 8 cá nhân, trong đó có Chủ tịch Oracle Larry Ellison, Giám đốc điều hành Tesla Elon Musk, đồng sáng lập Alphabet Larry Page và nhà sáng lập Amazon Jeff Bezos. Tuy nhiên, con số này vẫn thấp hơn năm ngoái, khi cùng nhóm 8 tỷ phú chiếm tới 43% tổng mức tăng.

Thời điểm hiện nay, khi năm mới 2026 bắt đầu, tỷ phú Elon Musk vẫn là cái tên nổi bật nhất trong danh sách những người giàu nhất thế giới. Ông lần đầu trở thành một nhân vật chính trị có ảnh hưởng lớn sau khi quyên góp gần 300 triệu USD cho chiến dịch tái tranh cử của ông Trump, đồng thời dành phần lớn thời gian đầu năm 2025 tại Washington, D.C. để dẫn dắt các nỗ lực cắt giảm chi phí của chính quyền.

Tuy nhiên, người thực sự “chiếm sóng” lại là tỷ phú Larry Ellison, chứ không phải ông Musk. Được thúc đẩy bởi đà tăng mạnh của cổ phiếu Oracle khi công ty hạ tầng điện toán đám mây lâu năm này gia tăng chi tiêu cho AI, tài sản tỷ phú Ellison đã có thời điểm vượt qua ông Musk để biến tỷ phú này trở thành người giàu nhất thế giới vào tháng 9. Dù cổ phiếu Oracle sau đó đã giảm khoảng 40% so với đỉnh, tỷ phú Ellison vẫn khép lại năm với nhiều chú ý khi tham gia vào thương vụ của Paramount Skydance Corp - do con trai ông, David Ellison, điều hành, nhằm thâu tóm Warner Bros. Discovery Inc.

Đà tăng tài sản không chỉ diễn ra tại Mỹ. Trong khi chỉ số S&P 500 tăng 17% tính đến ngày 30/12, thị trường này vẫn bị vượt qua bởi mức tăng 22% của FTSE 100 tại Anh và mức tăng 29% của Hang Seng tại Hong Kong.

Các loại tài sản khác thậm chí còn có kết quả tốt hơn. Kim loại quý ghi nhận một trong những năm tăng mạnh nhất trong nhiều thập kỷ, khi nhà đầu tư đổ xô tìm kiếm tài sản trú ẩn an toàn. Đồng và đất hiếm cũng nổi lên như những mặt hàng có tầm quan trọng địa chính trị then chốt, giúp các “ông lớn” nắm giữ như nữ tỷ phú khai khoáng Australia Gina Rinehart và gia tộc Luksic của Chile gia tăng tài sản thêm hàng tỷ USD.

Trước đợt bán tháo gần đây, tiền mã hóa cũng từng được kỳ vọng sẽ vượt lợi suất cổ phiếu trong năm. Bitcoin đã tăng lên mức cao kỷ lục sau chiến thắng bầu cử của Tổng thống Mỹ Donald Trump và tiếp tục đà đi lên khi chính quyền mới của Mỹ thông qua hàng loạt chính sách thân thiện với tiền số.

Tuy nhiên, cú lao dốc mạnh bắt đầu từ tháng 10/2025 đã xóa sạch toàn bộ mức tăng này, thậm chí hơn thế, làm suy giảm đáng kể tài sản của nhiều tỷ phú như cặp song sinh Winklevoss, Changpeng Zhao và Michael Saylor.

Tôi không hiểu vì sao, tiếng Việt mình gọi là tình mẫu tử, tình phụ tử, chữ "tình" bao hàm bản năng trong đó, không thể cho tách rời. Nhưng "hiếu thảo" lại gọi là "lòng hiếu thảo", chứ không phải là "tình hiếu thảo".


Chữ "lòng" ở đây có tính tự nguyện, nên hiếu thảo là lựa chọn của tâm, không phải bổn phận. Tôi không phải là nhà ngôn ngữ học. Tôi chỉ cảm nhận ra như vậy.

Lòng hiếu thảo có tính phổ quát, dù là tự nguyện, thì nếu hiếu thảo ở đâu, phương Đông hay phương Tây gì cũng vậy. Chỉ có điều là thể hiện ra hơi khác nhau.

Tôi đọc được dòng status của một phụ nữ Mỹ chia sẻ câu chuyện, khi cô đến thăm mẹ ở viện dưỡng lão. Cả tuần cô mới sắp xếp được một ngày đến thăm, tuần nào cũng vậy. Khi cô đến, bà cụ đã ngồi chờ sẵn ở trong sân viện. Hai mẹ con chuyện trò đủ thứ. Khi cô về, bà cụ cũng ngồi ở sân viện, dõi mắt trông theo. Cô lên xe, ngoái cổ lại, vẫn thấy cụ đang nhìn theo. Cô chia sẻ điều này trên Facebook, qua giọng văn viết vội, không đầu không đuôi, lại sai chính tả. Cô bị ám ảnh bởi đôi mắt "trông theo" của mẹ mình.

Tôi cũng bị ám ảnh khi đọc những dòng chia sẻ của cô. Tôi nhớ lại đôi mắt của mẹ tôi, cũng dõi nhìn tôi như thế, khi tôi phải đi công tác xa vài ngày, trong những ngày tháng bà đang bệnh nặng. Bà sợ sẽ không kịp nhìn thấy tôi lần cuối trước khi qua đời.

Với phương Tây, lòng hiếu thảo không đồng nghĩa với "ở cạnh và tự tay chăm sóc". Bác sĩ và nhân viên điều dưỡng có chuyên môn luôn chăm sóc tốt hơn. Điều này rất thực tế. Đi làm cả ngày, có khi đi công tác xa, chăm sóc như thể nào được, khi đến tuổi già mong manh.

Hiếu thảo là làm như thế nào để cho cha mẹ được chăm sóc theo đúng cách, tự họ quyết định mà không phải lệ thuộc ở con cái. Con cái chỉ cần thỉnh thoảng tới thăm. Và nếu cần, hỗ trợ tiền viện phí cho nhà dưỡng lão.

Ở VN ta, do ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo, lòng hiếu thảo bị ràng buộc nặng nề bởi đạo lý và xã hội, và cả sự kỳ vọng của cộng đồng. Chút tiền trợ cấp, theo pháp luật, không nói lên được điều gì về hiếu thảo. Chăm sóc cha mẹ già mới là vấn đề cốt lõi.

Thế hệ con cái bây giờ sống trong đô thị, dù làm việc gần hay xa, đều muốn ra ở riêng. Mô hình gia đình, tam tứ đại đồng đường hầu như đã biến mất, may ra còn sót lại đâu đó ở chốn nông thôn.

Cha mẹ sống chung với một đứa con nào đó, cũng đang dần dần bị thu hẹp. Lập gia đình là ra ở riêng. Vẫn thỉnh thoảng về thăm nom cha mẹ, vẫn hỏi han qua phone hàng ngày. Nếu ở chung, con cái sẽ chăm sóc cha mẹ theo phương cách riêng của chúng. Áp lực xã hội còn quá nặng nề, chưa đủ để cho con cái nghĩ đến đưa cha mẹ già vào viện dưỡng lão, dù là tiền đóng phí không rẻ, tùy theo dịch vụ lựa chọn.

Bọn già tụi mình cũng thế. Căn nhà không chỉ là căn nhà, mà đó còn là tài sản chắt chiu, chất chứa biết bao ký ức một thời vất vả, vì bổn phận lo cho cả gia đình. Căn phòng ở viện dưỡng lão dù có đủ tiện nghi đến đâu, cũng chỉ là nhà thuê, không phải là "home", mà chỉ đơn thuần là "house".

Sự xung đột nửa Tây nửa ta như vậy, quả là một thách thức không dễ dàng để thích nghi. Thách thức không chỉ với con cái, mà còn với tuổi già. Con cái chăm sóc chúng ta theo kiểu hiện đại. Còn tuổi già bọn mình mong muốn những gì ở tuổi xế chiều? Khi mà đầu óc đã lãng đãng, chuyện xưa thì nhớ, chuyện nay thì quên.

Chúng ta chưa đủ tinh thần để tách rời ra khỏi căn nhà. Hầu hết người già muốn được sống gần con cháu, không phải vì cần sự giúp đỡ vật chất, mà vì mong muốn được hiện diện, được nghe tiếng người, được thấy thế hệ tiếp nối. Mong muốn đó không phải là lệ thuộc vào con cái, mà là một cách níu kéo sợi dây liên hệ với đời.

Đôi lúc chúng mang con cái về nhà gửi cả ngày, vợ chồng chúng tha hồ thoải mái đi chơi. Vừa là nhờ vả, vừa là ân huệ với tuổi già, mà chắc gì là ân huệ thiệt. Tuổi già thèm thủ thỉ với trẻ thơ. Chẳng phải chúng ta đã mua bánh kẹo sẵn, chờ đợi bọn trẻ đến đấy hay sao? Vừa chăm sóc, vừa chiều chuộng, vừa hỏi han. Chỉ có già mới kiên nhẫn lắng nghe, những câu hỏi thật nhanh, và quên thật nhanh của trẻ con. Dù sao, đó cũng là chút chứng tỏ mình còn có ích, con cái mới nhờ vả, chứ chưa phải hoàn toàn vô dụng.

Có khi mình trông con cho chúng, không đúng như chúng dặn, là bị cằn nhằn. Nghĩ cũng thấy buồn!

Dù sao, con cái còn quan tâm, chăm sóc đến mình là điều đáng mừng. Dù là quan tâm cho có lệ, hay thỉnh thoảng gọi điện thăm hỏi cũng là điều đáng mừng rồi.

Nếu có đứa nào tới lui chăm sóc là điều vượt quá mong đợi của tuổi già. Hãnh diện chứ! Nhưng mọi chăm sóc của chúng thường theo xu hướng hiện đại. Có điều gì đó mà đôi khi tuổi già miễn cưỡng nghe theo để khỏi làm phụ lòng.

Miễn cưỡng nghe như là chịu đựng… Có cách quan tâm, chăm sóc nào khác hay không?

Thỉnh thoảng, con cái đặt mua "món ngon mẹ nấu", ship về tận nhà cho mình, nhưng chẳng bao giờ chúng đãi người già "món ngon do con nấu".

Con nấu như thế này, có ngon như hồi xưa mẹ đã nấu hay không? Khẩu vị người già dù đã thay đổi ít nhiều, nhưng trong khoảng khắc sẽ được hồi tỉnh lại. Tuổi già sẽ chỉ bảo, phải làm như thế này, thêm như thứ nọ mới đúng. Già rồi, đi đứng hết nổi, nhưng cũng cảm thấy mình còn có ích đôi chút, còn "truyền nghề" cho chúng. Niềm vui tuổi già chỉ giản dị có thế thôi.

Nhưng có đứa nào chịu làm "món ngon do con nấu" đâu. Chúng chỉ đặt hàng vài phút là có ngay "món ngon mẹ nấu". Ký ức ẩm thực tuổi già bị lãng quên!

Người già thèm những món ăn quen thuộc. Thèm để nhớ một thời gian khổ, mà sao hồi đó lại ngon đến lạ thường. Món phá lấu, chẳng hạn. Hồi trước, ngày nào rủng rỉnh chút đỉnh, tôi mua đĩa phá lấu. Phần của chúng nhiều gấp ba bốn phần mình. Nhìn chúng ăn ngon lành, ăn xong còn thòm thèm. Cha mẹ nào nuốt nổi hết phần mình nữa.

Bây giờ thèm, mình đi mua món phá lấu. Chúng cằn nhằn, chê món phá lấu mất vệ sinh. Ăn nội tạng heo bò làm tăng mỡ máu, có hại cho sức khỏe. Chúng ép mình phải ăn "món ngon mẹ nấu" do chúng đặt hàng. Có đứa còn ép mình ăn kiêng, chỉ toàn món chay hảo hạng. Không ăn đúng như vậy lại theo cằn nhằn.

Hồi đó mình thèm món phá lấu, nó cũng thèm. Mình nhường hết cho nó. Bây giờ mình thèm phá lấu, chúng lại bắt mình ăn "nem công chả phượng" như cách chúng nó gọi. Món ăn dĩ vãng của tuổi già đã bị bỏ rơi!

Tôi làm ở phòng lab, điều chỉnh chính xác từng giọt dung dịch từ burette để định lượng. Bây giờ tay chân vụng về, rót nước từ bình đun vào chai, bị rơi vãi. Con cái cằn nhằn, nói để cho chúng làm. Không, tôi muốn tự làm những gì còn có thể tự làm được. Các bạn già cũng vậy, có phải không?

Thế hệ chúng ta làm cật lực, bất kể ngày đêm chỉ để trang trải gánh nặng gia đình. Bây giờ ngồi không, như kẻ vô dụng. Thật là khó chịu!

Không ít bạn già, theo chân các đoàn thể tôn giáo, đóng góp và giúp đỡ những nơi bị thiên tai, những vùng đói kém. Cũng làm được chút gì đó có ích cho đời.

Tôi cũng vậy. Tôi vẫn viết lai rai về an toàn thực phẩm, chỉ muốn chia sẻ lại chút kiến thức, không chỉ lý thuyết, mà cả những kinh nghiệm tích lũy trong suốt mấy chục năm. Có được một người nghe, và làm theo cũng là niềm vui. Không làm được chuyện lớn cho đời, thì làm chuyện nhỏ, dù là rất nhỏ. Còn hơn ngồi cứ than thở, và nguyền rủa những chuyện chướng mắt ở đời.

Gần hết cả đời, chúng ta đã cho đi. Già rồi, có cần gì nữa đâu, mà chỉ e rằng mình trở thành gánh nặng, hoặc bị lãng quên. Nếu sợ, đó là sợ tình thương, pha lẫn lòng thương hại.

Các bạn trẻ, xin đừng tước đi niềm kiêu hãnh cuối cùng của tuổi già. Đừng nên "xả láng" chuyện báo hiếu, để rồi chăm sóc quá đáng – Hãy để cho chúng tôi tự làm. Đừng nên khuấy động mặc cảm vô dụng của tuổi già.

Quê mẹ tôi không trồng lúa được, vì nước sông dâng cao cả vài tháng, chỉ có thể trồng bắp, khoai, vài loại rau ngắn ngày. Năm 1945, quê mẹ tôi bị nạn chết đói nhiều lắm, tứ tán cả. Ngay từ hồi tôi 4 tuổi, bà đã dạy tôi phải biết quý hạt gạo. Hạt cơm rơi xuống cũng phải nhặt lên.

Khi mẹ tôi mất, tôi bỏ lên Đà Lạt. Đêm giao thừa đầu tiên, không có bà bên cạnh. Tôi nâng ly rượu, chợt nhớ đến "hạt cơm rơi". Tôi ngước nhìn bàn thờ, và tự hỏi – Đời bà gian truân như thế nào? Nước sông dâng cao như vậy, khi nước rút, làm sao nhận ra mồ mả của ông bà? Bà bỏ lên Hà Nội kiếm sống như thế nào? Vào Sài Gòn, bà đi bán xôi. Tôi chưa bao giờ hỏi bà cách để đồ xôi như thế nào, chọn loại nếp ra sao? Còn nhiều câu hỏi trong đầu, nhiều điều mà tôi muốn biết nữa, nhưng lại không thể…

Những năm cuối đời, nếu ai hỏi chuyện xưa, mẹ tôi sẽ nói cả giờ. Tôi chỉ miễn cưỡng nghe vài phút, rồi đi lên lầu. Còn nhiều công việc mưu sinh phải làm. Tôi nghĩ, chỉ cần chăm sóc bà đầy đủ là được.

Thế hệ chúng ta lớn lên trong chiến tranh – Khổ! Tàn cuộc chiến – Khổ. Khổ đủ kiểu, tùy theo môi trường xuất thân. Ở cái thời "rau muống bổ hơn thịt bò" – Thật là xấu hổ! Có lẽ mấy bà khổ nhất – Cái khổ ngấm ngầm mà dai dẳng. Đó là cầm giỏ ra chợ với chút xíu tiền. Làm sao thu vén cho bữa ăn gia đình. Những năm tháng đó, làm sao mà ai biết? Mà có ai lại muốn biết đâu!

Tuổi già ở nhà là một thế giới khép kín, cô đơn giữa mọi tiện nghi, giữa những "món ngon mẹ nấu", và những cú điện thoại "chăm sóc" quá kỹ lưỡng của con cái. Muốn được chia sẻ, nhưng có ai lắng nghe để chia sẻ? Con cái ư?

Tôi chỉ nín lặng chấp nhận "quả báo", không dám gượng ép. Nhưng mấy bà thì tâm tư chất chứa đủ thứ. Về đến nhà là cứ dồn nén, dồn nén… Các bạn marketing rất tinh quái, nếu biết số phone, sẽ gọi lại tỉ tê đủ thứ, và chào bán thực phẩm chức năng. Sa bẫy là điều dễ hiểu. Đừng nên trách tuổi già! Marketing biết lắng nghe họ hơn là con cái.

Già rồi, cổ lỗ sĩ mọi thứ. Dĩ vãng cũng cổ lỗ sĩ. Nhu cầu lắng nghe nhiều nhất, nhưng cũng mong manh nhất. Tôi thì đã quá muộn rồi! Ai còn cơ hội thì chớ nên bỏ lỡ.

Tuổi già muốn được chăm sóc. Muốn chỉ vì gìn giữ sự kết nối, không phải muốn để lệ thuộc. Muốn được làm theo ý nguyện, muốn được tôn trọng, và muốn được lắng nghe, nhưng đôi lúc bất khả thi. Chăm sóc, xin đừng vừa là thương, vừa là nợ.

Sự giao thoa giữa xã hội cũ và mới, sự lạc nhịp giữa hai thế hệ già và trẻ đã dẫn đến lạc nhịp về chăm sóc người già. Đôi lúc chợt nhận ra, hình như đã lâu lắm rồi, mình chưa biết thương đến chính bản thân. Mong muốn chăm sóc tuổi già của chúng ta, tôi biết, chỉ là giấc mơ – Chỉ là giấc mơ thôi.

Vũ Thế Thành (trích từ sách "Chia sẻ với các bạn già–Ăn kiêng cũng phải sướng", nxb Phụ Nữ 2025)

Tổng thống Trump rút Vệ binh Quốc gia khỏi Chicago, Los Angeles và Portland, cảnh báo có thể tái triển khai nếu tình hình tội phạm xấu đi.

"Chúng tôi đang rút các đơn vị Vệ binh Quốc gia khỏi Chicago, Los Angeles và Portland, dù thực tế tội phạm đã giảm mạnh ở những thành phố đó nhờ sự hiện diện của lực lượng yêu nước tuyệt vời này", Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo trên mạng xã hội ngày 31/12/2025.

Tổng thống Trump khẳng định ba thành phố này "đáng lẽ đã sụp đổ" nếu không có sự can thiệp từ chính quyền liên bang. "Chúng tôi sẽ trở lại, có thể là dưới hình thức rất khác và mạnh mẽ hơn, nếu tình hình tội phạm tái phát. Chỉ còn là vấn đề thời gian", ông nói thêm.


Lực lượng cảnh sát triển khai tại Los Angeles, bang California, ngày 14/6. Ảnh: AFP

Sau khi trở lại Nhà Trắng hồi tháng 1, Tổng thống Trump đã triển khai các chính sách mạnh tay để ứng phó nhập cư trái phép và tội phạm. Ông cho rằng điều động Vệ binh Quốc gia đến các thành phố như Los Angeles, Chicago, Memphis, Portland và thủ đô Washington là cần thiết để bảo vệ tài sản và nhân viên liên bang khỏi người biểu tình.

Nỗ lực của Tổng thống Trump đã gặp nhiều thách thức pháp lý. Chính quyền các địa phương cho rằng ông đang cường điệu hóa mối lo ngại về tội phạm bạo lực và hành động can thiệp từ liên bang chỉ làm tình hình tồi tệ hơn. Họ đệ đơn kiện lên tòa án liên bang và nhận được phán quyết có lợi từ thẩm phán, chặn ý định của Tổng thống Mỹ.

Nhà Trắng khẳng định quyết định triển khai Vệ binh Quốc gia của Tổng thống Trump là hợp pháp và cần thiết, cáo buộc giới lãnh đạo các địa phương "dung túng bạo lực, làm suy yếu an ninh công cộng".

Vệ binh Quốc gia là lực lượng quân sự dự bị của quân đội Mỹ. Mỗi bang và vùng lãnh thổ Mỹ đều có lực lượng Vệ binh Quốc gia chịu sự chỉ đạo trực tiếp từ thống đốc, người đóng vai trò là tổng tư lệnh Vệ binh Quốc gia ở bang đó. Vệ binh Quốc gia Mỹ có nhiệm vụ ứng phó với các tình huống khẩn cấp nội địa hoặc tham gia chiến đấu ở nước ngoài như một bộ phận của lục quân Mỹ.

VietBF@sưu tập

WASHINGTON, D.C.

Bưu Điện Hoa Kỳ (USPS) sẽ cho áp dụng một số các thay đổi mới trong năm 2026, bao gồm điều chỉnh lại quy trình đóng dấu bưu điện (postmark). Những thay đổi này có thể khiến cho người gửi các giấy tờ cần đến đúng hạn như như hồ sơ nộp thuế hoặc trả tiền hóa đơn, bị đối mặt với lệ phí trễ hạn và các khoản bị phạt vạ, theo nguồn tin của USA TODAY hôm thứ Ba, 30/12/2025.

Trong nhiều thập niên, con dấu bưu điện, vốn là dấu chính thức cho biết thư từ được USPS tiếp nhận ở nơi đâu và lúc nào, được pháp luật công nhận như bằng chứng cho thấy người gửi thư kịp thời hạn, ví dụ gửi lá phiếu bầu trước hoặc trong ngày bầu cử.

(Minh họa)
Trước đây, con dấu bưu điện của USPS thể hiện ra ngày thư được bỏ vào thùng thư hoặc nộp tại quầy bưu điện. Tuy nhiên, theo quy định mới, USPS làm rõ rằng, con dấu bưu điện sẽ phản ánh ngày phong bì được giải quyết lần đầu qua máy phân loại tự động của USPS, có thể sau vài ngày kể từ lúc người gửi bỏ thư và không còn là ngày gửi thư trên thực tế.

Những sự thay đổi này nằm trong sáng kiến "Delivering for America" của USPS, bao gồm việc cho hợp nhất các trung tâm giải quyết thư và hiện đại hóa hạ tầng, nhằm thích ứng với bối cảnh số lượng thư giấy ngày càng giảm bớt trong khi số bưu kiện lại có chiều hướng tăng lên.

Quy định mới về con dấu bưu điện sẽ ảnh hưởng đến thư gửi như thế nào?

Trong thời gian dài, nhiều người Mỹ vẫn cho rằng thư sẽ được đóng dấu ngay trong ngày họ gửi đi và có thể chưa chuẩn bị cho việc phải tính thêm vài ngày để chờ giải quyết.

Các khoản nộp thuế, quyên góp từ thiện, hồ sơ pháp lý, tiền thuê nhà, và các hóa đơn hoặc vật dụng khác phụ thuộc vào ngày đóng dấu để xác định hạn chót đều có thể bị ảnh hưởng. Con dấu bưu điện trễ hơn có thể làm cho trễ hạn trả lệ phí nào đó, bị phạt tiền, hoặc bị xem là đã quá hạn.

Nhiều tiểu bang cũng chấp nhận lá phiếu bầu được đóng dấu trước hoặc trong ngày bầu cử.

Vì vậy, các loại thư cần đúng hạn nên được gửi trước hạn vài ngày. Người dân cũng có thể vào quầy bưu điện địa phương yêu cầu được đóng dấu tay (manual postmark) ngay trong ngày, hoặc sử dụng thư bảo đảm (certified mail).

(Minh họa)

Khi nào cước phí vận chuyển của USPS sẽ tăng và tăng lên bao nhiêu?

Trong khi giá tem "Thư Hạng Nhất" (First-Class Mail) hiện ở mức 78 cents chưa bị tăng vào thời điểm này, thì lệ phí vận chuyển đối với "Priority Mail", "Priority Mail Express", "USPS Ground Advantage", và "Parcel Select" dự kiến sẽ cho tăng lên trong năm mới.

Đợt tăng giá dự kiến sẽ có hiệu lực từ ngày 18 tháng Giêng năm 2026. Mức giá phụ thuộc vào trọng lượng bưu kiện và khoảng cách vận chuyển.

- Priority Mail: Từ 10,45/bưu kiện và 11,90 USD cho loại phong bì đồng giá (flat-rate), dự kiến sẽ tăng lên 6.6%.

- Priority Mail Express: Từ 32,50 USD/bưu kiện và 33,40 USD cho phong bì đồng giá, dự kiến sẽ tăng lên 5.1%.

- USPS Ground Advantage: Từ 7,20 USD, dự kiến sẽ tăng lên 7.8%.

- Parcel Select: Dự kiến sẽ tăng lên 6%.

Mức tem Thư Hạng Nhất với tiêu chuẩn là 78 cents cho ounce đầu tiên và tăng thêm 29 cents cho mỗi ounce kế tiếp. Mức giá này đã được áp dụng từ tháng Bảy, 2025, và không dự kiến sẽ cho tăng vào tháng Giêng, lần điều chỉnh tiếp theo có thể sẽ rơi vào giữa năm 2026.

Thúc đẩy việc hiện đại hóa

USPS cũng sẽ cho đẩy mạnh việc hiện đại hóa ngành bưu điện trong năm mới.

Họ thông báo sẽ cho triển khai việc thiết kế lại sảnh bưu điện, ưu tiên áp dụng kỹ thuật mới tại các điểm bán lẻ toàn quốc. Theo các giới chức, điều này sẽ giúp cho việc gửi và nhận thư nhanh hơn, dễ dàng hơn và tiện lợi hơn cho khách hàng.


"Hiện đại hóa không gian bán lẻ là cách thức mà chúng tôi đáp ứng với nhu cầu của khách hàng ngày nay", bà Tracy Raymond, giám đốc điều hành bán lẻ USPS, cho biết trong thông cáo báo chí. "Mọi người mong đợi tốc độ, sự rõ ràng, và tiện ích dựa trên kỹ thuật và các sảnh mới của chúng tôi sẽ mang lại điều mới mẽ đó, đồng thời vẫn duy trì dịch vụ trực tiếp đáng tin cậy là nét đặc trưng của Bưu Điện".

Các sảnh bưu điện được cho nâng cấp sẽ có tủ thông minh 24/7, "kiosk" cải tiến tự phục vụ, ứng dụng "Rapid Drop" trên điện thoại, màn hình thông tin kỹ thuật số, và bố cục tinh gọn.

Ngoài ra, USPS còn cho mở rộng các dịch vụ hành chính như sổ thông hành, lăn tay, và xác thực danh tính.

Không một ai có thể nghĩ rằng chỉ sau một năm, phe Cộng Hòa lại bị "tụt mood" đến như vậy. Một năm trước đây, khí thế hừng hực bao nhiêu thì bây giờ không khí lại chán chường ủ dột đến bấy nhiêu. Lỗi do ai thì chẳng có ai buồn nói ra, tuy không có ai mà không biết đến.

Tổng Thống Donald Trump và các dân biểu CH ở Hạ Viện tại Phòng Bầu Dục của Tòa Bạch Ốc (Minh họa)

Những cú "nhảy tàu"

Chưa đầy một năm nữa là sẽ đến cuộc bầu cử giữa kỳ nhưng bầu không khí ở chính trường Washington đang lan nhanh ra sự bất mãn và ngán ngẩm. Đảng Cộng Hòa (GOP), đảng của tổng thống đương quyền, đang chứng kiến một làn sóng "nhảy tàu" chưa từng có. Hàng loạt các nhân vật lập pháp Hạ Viện lẫn Thượng Viện đã tuyên bố sẽ không tái tranh cử, thậm chí xin từ chức sớm.

Tính cho đến cuối năm 2025, đã có 43 dân biểu Hạ Viện và 10 thượng nghị sĩ tuyên bố sẽ không tham gia vào cuộc đua năm 2026. Con số này đã vượt xa mọi kỷ lục trong hai thập niên qua, ngoại trừ hai kỳ bầu cử hồi năm 2018 và 2020. Một trong những trường hợp nổi bật nhất là Dân biểu Marjorie Taylor Greene (Georgia), nhân vật từng gây sóng gió với các thuyết âm mưu, từng nhất mực trung thành với Donald Trump và là một trong những chính trị gia sừng sỏ nhất của MAGA. Bà Greene không chỉ tuyên bố nghỉ hưu mà còn quyết định xin từ chức từ ngày 5 tháng Giêng, 2026, sớm một năm trước khi nhiệm kỳ sẽ chính thức kết thúc.

Lịch sử chính trị ở Mỹ cho thấy, đảng của tổng thống đương nhiệm thường sẽ bị mất ghế trong cuộc bầu cử giữa kỳ, một hiện tượng được gọi là "thermostatic politics" (chính trị nhiệt độ). "Thermostatic politics" chỉ là một khái niệm trong khoa chính trị học, được dùng để mô tả cách mà dư luận công chúng phản ứng ngược chiều với chính sách của chính quyền, giống như cái máy điều hòa nhiệt độ (thermostat).

Khi chính phủ "bật nóng" quá, cử tri đòi "cho giảm nhiệt", khi chính phủ "làm lạnh" quá, cử tri sẽ muốn "tăng nhiệt". Nói một cách khác, người dân không nhất thiết muốn có một chính sách cụ thể mà muốn cho điều chỉnh lại mức độ của chính sách đó… Hiện tượng này cũng cho thấy công chúng không mù mờ và không phải lúc nào cũng dễ bị "nhắm mắt và dắt mũi". Ví dụ điển hình là hồi năm 2006 dưới thời Tổng Thống George W. Bush, hay năm 2018 dưới thời Tổng Thống Trump nhiệm kỳ đầu, GOP đều bị thua nặng nề do sự dao động và phản ứng bất bình trong tâm lý người dân.

Bây giờ, bóng ma cũ lại lởn vởn, đặc biệt từ khi đảng Dân Chủ thắng đậm trong các cuộc bầu cử gần đây. Tại New Jersey và Virginia, phe Dân Chủ giành chiến thắng thuyết phục trong cuộc bầu cử Thống đốc. Thậm chí ở những tiểu bang có truyền thống "đỏ" như Georgia và Mississippi, họ cũng đã lật ngược thế cờ ở một số vị trí. Các ứng cử viên phe Dân Chủ như bà Abigail Spanberger (giành ghế Thống đốc Virginia), bà Mikie Sherrill (thắng ghế Thống đốc New Jersey), hay tay "Cộng sẩn nổi tiếng" Zohran Mamdani (thắng ghế Thị trưởng New York) đều vượt xa kết quả mà bà Kamala Harris từng có được năm 2024, đặc biệt với nhóm cử tri nam trẻ tuổi, vốn là thành phần từng nhiệt tình ủng hộ Trump.

Việc giới lập pháp rời bỏ Quốc Hội không phải chuyện hiếm thấy, nhưng quy mô lần này đã khiến cho giới quan sát bị bất ngờ. Một số người nghỉ hưu chỉ vì vấn đề tuổi tác. Một số người khác bỏ đi không phải vì "đã chán sống" mà đơn giản họ muốn đi nơi khác kiếm nhiều tiền hơn. Với kinh nghiệm và mối giao du tại Washington, họ dễ dàng trở thành cố vấn lobby hoặc làm việc cho các tập đoàn lớn với mức lương cao gấp nhiều lần. Cũng có những người "lùi một bước để tiến ba bước". Dân biểu Haley Stevens (Dân Chủ, Michigan) nghỉ để ra tranh cử ở Thượng Viện, trong khi Dân biểu Nancy Mace (GOP, South Carolina) nhắm đến ghế Thống đốc.

Bất luận là gì, tình hình chung vẫn là tâm lý bất mãn và mệt mỏi. Ngoài ra, sự tái phân bổ khu vực bầu cử (redistricting) tại một số tiểu bang đã làm đảo lộn mọi tính toán của nhiều chính trị gia. Tại Texas, việc cho vẽ lại bản đồ bầu cử khiến cho 9 người (sáu ở phe GOP và ba ở phe Dân Chủ), tức gần 1/4 các dân biểu Hạ Viện tiểu bang, đã quyết định không tiếp tục ra tranh cử.

"Mèo nào sẽ cắn mỉu nào?"

Một trong những diễn biến bất ngờ nhất là sự xoay trục của nhóm cử tri nam giới trẻ, từng là lực lượng nòng cốt giúp cho ông Trump đạt chiến thắng năm 2024. Các cuộc thăm dò mới nhất từ đại học Yale University chỉ ra rằng tỷ lệ ủng hộ Trump trong nhóm thanh niên 18-29 tuổi bị sụt giảm nghiêm trọng, chỉ còn khoảng 32-34%. Năm 2024, ông Trump giành được 42% phiếu bầu của những người dưới 30 tuổi.

Kinh tế là yếu tố lớn nhất dẫn đến sự thay đổi này. Các ứng cử viên như bà Abigail Spanberger, Mikie Sherrill và Zohran Mamdani đều tập trung vào vấn đề chi phí sinh hoạt trong chiến dịch tranh cử và không chỉ nhận được sự ủng hộ tốt hơn từ nam giới trẻ (so với tỷ lệ mà Kamala Harris có được năm 2024) mà còn giành được từ 7% đến 9% số phiếu bầu từ những người từng ủng hộ ông Trump ("The fight for young men intensifies ahead of the 2026 midterm elections"/NBC News).

Nói một cách khác, nếu tình hình kinh tế không khả quan hơn từ nay đến tháng Mười Một 2026, GOP khó có thể cản lại làn sóng xanh. Ông Robert Blizzard, chuyên gia thăm dò dư luận dày dạn kinh nghiệm của GOP, thừa nhận rằng rất khó để thuyết phục cử tri quan tâm bất cứ vấn đề gì khác, khi họ vẫn còn chật vật để lo trang trải cuộc sống hàng ngày.

Tuy vậy, dù đối mặt với "nghịch cảnh éo le", GOP vẫn còn những nguồn lực đáng gờm. Tỷ phú Elon Musk, sau giai đoạn "cơm chẳng lành, canh chẳng ngọt" với ông Trump, đã trở lại với những lời hứa hẹn tài trợ cho các chiến dịch GOP trong mùa bầu cử 2026. Bên cạnh đó, nội bộ Dân Chủ cũng không phải là một khối thống nhất. Sự chia rẽ giữa các phe phái cấp tiến và ôn hòa, cùng với tỷ lệ không hài lòng cao ngay trong chính cử tri Dân Chủ (48%), vẫn là kẽ hở để GOP hết lòng khai thác.

Phe GOP cho rằng họ vẫn còn thời gian để cải thiện hình ảnh từ nay đến tháng Mười Một 2026. Họ cho rằng loạt chiến thắng gần đây của Dân Chủ chỉ là "chó táp phải ruồi" và Dân Chủ "gặp hên" trong bối cảnh cử tri gặp nhiều khó khăn khiến họ "đã trở mặt" không bỏ phiếu cho Cộng Hòa. GOP tin rằng Dân Chủ thật ra chẳng có giải pháp gì cả, do vậy, cơ hội đối với GOP vẫn còn. Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ, chính GOP cũng chẳng biết đưa ra giải pháp gì để kéo cử tri của họ. Sự bế tắc trong việc tìm lối ra thoát khỏi cái ngõ cụt do chính họ tạo ra một phần, và tổng thống của họ một phần, mới thật sự là nguyên nhân dẫn đến việc họ có nhiều khả năng bị mất điểm thêm.

Dù bhu7 thế nào, hệ thống chính trị ở Mỹ đã biến đổi đến mức nhiều quy luật bầu cử trước đây đã không còn nguyên vẹn. Sự phân cực xã hội quá sâu sắc, quá lớn đã khiến các kỳ bầu cử giữa kỳ, vốn được xem là mức "án phạt" dành cho đảng của tổng thống, nay cũng trở nên khó lường ra. Vài năm gần đây đã thấy xuất hiện một nghịch lý: đảng cầm quyền có thể mất ghế ở Hạ Viện nhưng lại giành thêm ghế ở Thượng Viện.

Cũng cần nhấn mạnh thêm, mức độ khốc liệt của năm 2026 không chỉ là cuộc bầu cử giữa kỳ vào tháng Mười Một. Bước vào năm 2026, tất cả 435 khu vực bầu cử Hạ Viện và 33 ghế Thượng Viện sẽ được cho bầu lại. GOP hiện nắm giữ nhiều hơn 3 ghế so với Dân Chủ trong Thượng Viện, trong khi ở Hạ Viện, họ đang giữ 219 ghế so với 213 ghế thuoc5 phe Dân Chủ. Hiện có 18 cuộc đua vào Hạ Viện được Cook Political Report xếp ra vào loại "khó đoán trước"

Ngày 3 tháng Ba, North Carolina sẽ cho tổ chức bầu cử Thượng Viện. Cùng ngày, người dân Texas bỏ phiếu một trong những cuộc đua Thượng Viện được chú ý nhiều nhất. Bên phe GOP, Bộ trưởng Tư Pháp Ken Paxton, một đồng minh trung thành của ông Trump, và dân biểu Wesley Hunt, một trong những người da đen đầu tiên đại diện cho Texas tại Hạ Viện, đang thi đấu với Thượng nghị sĩ John Cornyn trong vòng sơ bộ. Bên Dân Chủ, dân biểu Liên Bang Jasmine Crockett đối đầu với ông James Talarico, dân biểu tiểu bang Texas… Luật bầu cử Texas quy định nếu không có ứng cử viên nào giành được hơn 50% phiếu, hai ứng cử viên dẫn đầu sẽ tiến vào vòng bầu cử phụ vào ngày 26 tháng Năm.

Ngày 19 yháng Năm, Alabama chứng kiến cuộc chạy đua dành ghế Thống đốc giữa ứng cử viên Dân Chủ Doug Jones và đối thủ GOP Tommy Tuberville. Trong cùng ngày, Georgia cũng chứng kiến cuộc tranh ghế Thống đốc.

Vài tuần sau, ngày 2 tháng Sáu, đến lượt California sẽ chứng kiến cuộc chạy đua ghế Thống đốc. Tính cho đến thời điểm này, ít nhất 10 ứng cử viên đã có mặt trên lá phiếu sơ bộ. Các ứng cử viên đáng chú ý của phe Dân Chủ có Eric Swalwell; Katie Porter; Antonio Villaraigosa (cựu Thị trưởng Los Angeles); Xavier Becerra và tỷ phú Tom Steyer.

Với GOP, dù cơ may thắng rất thấp ở một tiểu bang cực xanh như California nhưng họ cũng sẽ góp mặt. Hai ứng cử viên GOP đáng chú ý là Steve Hilton và Chad Bianco. Tại California, tất cả ứng cử viên đấu với nhau trong cuộc bầu cử sơ bộ duy nhất và hai người dẫn đầu sẽ tiến vào cuộc tổng tuyển cử.

Nhìn chung, loạt cuộc bầu cử 2026 không chỉ là phép thử đối với mức độ ủng hộ dành cho cá nhân ông Trump mà còn là thước đo sự kiên nhẫn của giới cử tri trước những cam kết của ông, đặc biệt là vấn đề đời sống kinh tế. Nước Mỹ nói chung và Washington nói riêng đang đứng trước một cuộc tái cơ cấu quyền lực đầy sự kịch tính.

HÀ NỘI, Việt Nam

Người dân, Việt kiều hay du khách ngoại quốc khi đi đổi tiền, giao dịch ngoại tệ trên thị trường "chợ đen" ở Việt Nam có thể bị phạt tiền và bị tịch thu.
Theo báo VnExpress hôm 31/12, nhà nước Việt Nam vừa ban hành ra Nghị Định 340 về việc xử phạt hành chính trong lĩnh vực tiền tệ và ngân hàng, sẽ có hiệu lực từ ngày 9/2/2026.

Theo quy định mới, việc cho đổi đô la Mỹ ra VND ở "chợ đen" sẽ bị phạt tiền và có thể bị tịch thu. (Ảnh: Minh Đức/Báo Điện Tử Chính Phủ)

Theo đó, cơ quan quản lý sẽ phạt cảnh cáo những giao dịch dưới 1,000 USD khi cá nhân mua bán ngoại tệ (đổi tiền) với nhau hoặc tại các tiệm vàng, điểm đổi tiền không được phép, còn được gọi là "giao dịch trên thị trường bán chính thức" (hay "chợ đen").

Nếu giao dịch từ 1,000 USD đến dưới 10,000 USD, mức phạt tiền từ 10 đến 20 triệu đồng (380-760 USD); giao dịch từ 10,000 đến dưới 100,000 USD, bị phạt 20-30 triệu đồng (760-1,140 USD); giao dịch từ 100,000 USD trở lên bị phạt 80-100 triệu đồng (3,042- 3,802 USD). Đáng chú ý, kèm theo việc phạt tiền này là sẽ "tịch thu toàn bộ tang vật vi phạm"

Ngoài ra, khi trao đổi tiền hàng hóa, dịch vụ bằng ngoại tệ "không đúng với quy định" có giá trị từ 10,000 USD trở lên sẽ bị tịch thu.

Nghị Định 340 cũng đề cập đến mức phạt đối với hoạt động kinh doanh vàng. Theo đó, người dân mang theo vàng "khi xuất, nhập cảnh không đúng với quy định của pháp luật" cũng sẽ bị phạt tiền từ 80 đến 100 triệu đồng.

Người dân có thể bị phạt từ 10 đến 20 triệu đồng nếu mua bán vàng giá trị 20 triệu đồng trở lên mà không cho chuyển khoản.

Khi bày tỏ trên trang Facebook cá nhân, tài khoản "Cuong Ngyen Europe" có viết: "Giới hữu trách cho rằng phải làm gắt để dẹp bỏ 'thị trường chợ đen', để ổn định giá trị đồng tiền Việt Nam. Thế nhưng ở chiều ngược lại, nhiều người đặt câu hỏi Việt Nam bảo vệ tỷ giá hay đang làm khó dân? Tiệm vàng đổi trong một phút, ngân hàng bắt chờ một tiếng kèm sấp hồ sơ. Tại sao quyền tự do tài sản của cá nhân lại bị siết chặt đến thế?"

Trong khi đó, tài khoản "Quang Thịnh" cũng bất bình khi bày tỏ: "Từ xưa tới giờ vẫn là cướp mà, nhưng giờ cướp mạnh tay hơn xưa nhiều".
"Chơi tiền Việt Nam thôi. Thiếu thì in ra cũng dễ", tài khoản "Quang Thịnh" châm biếm thêm.

"Mô hình Bắc Hàn?", tài khoản 'Kim Anh Vũ' kết án.

Chỉ ít giờ nữa là sang năm mới 2026. Ở Texas, năm mới không chỉ mang theo pháo hoa và lời chúc, mà còn kèm một “gói luật” mới có hiệu lực từ ngày 1/1/2026. Những thay đổi này chạm thẳng vào đời sống hàng ngày của cộng đồng người Việt: từ di trú, làm ăn buôn bán, thuê – cho thuê nhà, cho tới chuyện dữ liệu cá nhân và trí tuệ nhân tạo (AI).

Dưới đây là bản tóm lược dễ hiểu, để bà con nắm cho chắc, tránh lúng túng khi luật đã “chạy”.

1) Siết chặt thực thi di trú: Sheriff buộc phải hợp tác với ICE
Theo Senate Bill 8, tất cả Cảnh sát trưởng (Sheriff) tại các hạt của Texas bắt buộc phải hợp tác với ICE. Các nhà tù địa phương phải thực hiện lệnh giam giữ liên bang đối với những người đang bị giữ mà có nghi vấn về tình trạng di trú.

Điểm cần lưu ý là trước đây, có hạt “lỏng tay”, chọn mức hợp tác hạn chế. Từ 2026, chuyện này không còn là lựa chọn, mà là nghĩa vụ. Luật được đưa ra với mục tiêu an ninh, nhưng với cộng đồng nhập cư, đây là tín hiệu rõ ràng: giấy tờ, thủ tục pháp lý phải luôn gọn gàng, hợp lệ để tránh rắc rối không đáng có.

2) Tin vui cho chủ tiệm: Miễn thuế hàng tồn kho tới 125,000 USD
Một điểm sáng hiếm hoi nằm ở House Bill 9. Luật mới cho phép miễn thuế hàng tồn kho (inventory) lên đến 125,000 USD.

Trước đây, mức miễn thường rất thấp (chỉ vài ngàn đô), gần như không giúp ích bao nhiêu. Nay với ngưỡng 125,000 USD, đa số tiệm nail, nhà hàng, tiệm tạp hóa của người Việt đều được hưởng lợi. Đây là cách Texas hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ trong bối cảnh lạm phát còn dai dẳng.

Nói thẳng: đây là khoản tiền thật, tiết kiệm thật, nếu bà con biết tận dụng đúng cách.

3) Trục xuất nhanh hơn: Squatters và người nợ tiền thuê nhà
Senate Bill 38 nhắm thẳng vào hai “cơn ác mộng” của chủ nhà:
– Người vào ở nhà trống không phép (squatters)
– Người thuê lì lợm, nợ tiền nhà kéo dài

Luật mới rút ngắn thời gian xử lý tại tòa, cho phép chủ nhà lấy lại tài sản nhanh hơn, hạn chế các chiêu trì hoãn quen thuộc.

Nếu bạn là landlord, đây là công cụ pháp lý mạnh để tự vệ.
Ngược lại, nếu bạn là người đi thuê, thì thông điệp cũng rất rõ: đóng tiền nhà đúng hạn, vì từ 2026, quy trình trục xuất sẽ “thần tốc” hơn nhiều.

4) Texas quản lý AI: Bảo vệ dữ liệu và quyền riêng tư
Với House Bill 149, Texas trở thành một trong những bang tiên phong ban hành khung luật toàn diện về Trí tuệ nhân tạo (AI).

Luật cấm việc dùng AI để:
– Lừa đảo
– Phân biệt đối xử
– Thu thập dữ liệu sinh trắc học (khuôn mặt, vân tay…) trái phép

Các công ty phải minh bạch khi dùng AI để tương tác với người dùng. Khi bà con mua sắm online, dùng app, hay tiếp xúc dịch vụ công nghệ, quyền riêng tư sẽ được bảo vệ tốt hơn, giảm nguy cơ bị “định giá ảo”, thao túng hay lừa đảo công nghệ cao.

Checklist ngắn gọn cho bà con người Việt
– Chủ doanh nghiệp: Gọi ngay cho kế toán (CPA), rà soát hàng tồn kho để tận dụng trọn mức miễn thuế 125,000 USD trong kỳ khai thuế tới.
– Chủ nhà (Landlord): Cập nhật hợp đồng thuê và nắm rõ thủ tục trục xuất mới để bảo vệ tài sản.
– Người đi thuê: Chú ý nghĩa vụ tiền nhà; luật mới không còn nhiều “đường dây kéo giờ”.
– Phụ huynh: Quan tâm quyền riêng tư của con em khi dùng app, mạng xã hội có AI.
– Giấy tờ tùy thân: Luôn mang theo giấy tờ hợp lệ khi ra đường hoặc đi làm, nhất là trong bối cảnh kiểm tra di trú chặt hơn.


Luật mới không phải để làm bà con sợ, mà để nhắc rằng hiểu luật là một dạng tự bảo vệ mình. Texas từ 1/1/2026 sẽ chặt hơn ở di trú, mạnh tay hơn trong nhà đất, nhưng cũng mở cửa hỗ trợ thật sự cho doanh nghiệp nhỏ và bảo vệ dữ liệu cá nhân.

Biết sớm một ngày, tránh rắc rối cả năm. Nắm luật trong tay, thì năm mới mới nhẹ đầu mà làm ăn, sinh sống.

Cuộc chiến Ukraina thường bị ép vào hai khuôn kể chuyện rất tiện: hoặc “Ukraina anh hùng – Nga xâm lược”, hoặc “Ukraina chỉ là con tốt của Mỹ và NATO”. Cả hai đều có phần đúng, nhưng đúng theo kiểu… chưa đủ. Muốn nhìn cho ra hình, phải tách ít nhất ba tầng: tầng quyền lực lớn, tầng lựa chọn quốc gia, và tầng bi kịch con người. Khi đứng đủ xa, ta mới thấy: chính nghĩa không làm biến mất địa chính trị; còn địa chính trị cũng không thể xóa sạch quyền tự vệ.

PHẦN 1: Ukraina – vừa có chính nghĩa, vừa có “phận tiền tuyến”
Ở tầng quyền lực lớn, câu chuyện lạnh như thép. Mỹ và NATO không trực tiếp đối đầu quân sự với Nga, nhưng thông qua Ukraina, họ khiến Nga tiêu hao, thử nghiệm vũ khí – chiến thuật – mô hình chiến tranh hiện đại, và củng cố NATO, củng cố vai trò lãnh đạo của Mỹ ở châu Âu. Trong cái nhìn này, Ukraina giống một tiền đồn chiến lược. Lịch sử từng thấy điều đó ở Việt Nam thời Chiến tranh Lạnh, Afghanistan, Trung Đông… Quốc gia nằm tuyến đầu thường bị biến thành công cụ, dù muốn hay không.

Nhưng nếu dừng lại ở đó và đóng dấu “Ukraina = con tốt” thì chưa công bằng. Ở tầng quốc gia, Ukraina không hoàn toàn bị kéo đi như một quân cờ vô tri. Họ có nỗi lo an ninh trước Nga, có nhu cầu thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng cũ, có khát vọng gắn kết với châu Âu và phương Tây. Nói cách khác: nhiều khi “con tốt” không phải bị xô ra bàn cờ, mà tự chấp nhận đứng vào vị trí nguy hiểm vì không nhìn thấy lối khác, hoặc vì tin rằng đó là lối ít tệ nhất.

Rồi đến tầng bi kịch, cái giá hiện ra rõ nhất. Mỹ và NATO không mất thành phố. Nga chịu tổn thất lớn nhưng chiến tranh không diễn ra trên đất Nga. Người dân Ukraina mới là bên gánh trực tiếp: nhà cửa thành đống gạch, hàng triệu người tị nạn, một thế hệ lớn lên trong còi báo động. Trong mọi cuộc chiến ủy nhiệm, cường quốc tính bằng lợi ích; quốc gia nhỏ trả bằng máu và đất. Đây không hẳn là chuyện “đạo đức” hay “vô đạo đức”, mà là quy luật quyền lực.

Vậy Ukraina có chính nghĩa không? Có, ở tầng nguyên tắc rất rõ: biên giới đã được quốc tế công nhận, dùng vũ lực vượt qua biên giới đó là sai về luật pháp quốc tế. Ukraina có quyền tự vệ. Nhưng chính nghĩa không đồng nghĩa “trong sạch tuyệt đối”. Một quốc gia có thể đúng về nguyên tắc, nhưng vẫn bị cuốn vào cấu trúc quyền lực lớn hơn mình. Ukraina vừa là nạn nhân của xâm lược, vừa là chiến trường của đối đầu cường quốc. Hai điều ấy không mâu thuẫn; chúng đồng thời tồn tại.

PHẦN 2: Nhìn về Việt Nam – ủng hộ nguyên tắc, nhưng phải tỉnh táo quyền lực
Người Việt có một kinh nghiệm lịch sử rất đặc biệt: hiểu giá trị của chủ quyền bằng xương máu. Từng bị xâm lược, từng chia cắt, từng có lúc số phận bị quyết định trên bàn hội nghị của kẻ mạnh. Vì vậy, ở tầng nguyên tắc, người Việt có lý do để không chấp nhận tiền lệ “dùng vũ lực đổi biên giới”, dù kẻ làm điều đó là ai. Một tiền lệ xấu ở châu Âu không bao giờ chỉ nằm ở châu Âu; nó dội bóng sang những vùng tranh chấp khác, nơi quốc gia nhỏ sống trong cảm giác mong manh.

Nhưng ủng hộ nguyên tắc không đồng nghĩa ủng hộ chiến tranh. Người Việt hoàn toàn có thể vừa không cổ vũ đổ máu, vừa không mù quáng theo Mỹ hay NATO, mà vẫn công nhận quyền tự vệ của Ukraina theo luật quốc tế. Đó là lập trường rất “Việt Nam”: độc lập – tự chủ – không nhất thiết chọn phe, nhưng chọn nguyên tắc.

Và từ Ukraina, bài học lạnh nhất cho Việt Nam lại nằm ở chỗ khác: đừng ảo tưởng về cường quốc. Cường quốc không có nghĩa vụ đạo đức vĩnh viễn. Đồng minh không phải hợp đồng bảo hiểm trọn đời. Chính nghĩa không tự động biến thành an toàn. Điều bảo vệ quốc gia nhỏ, rốt cuộc, vẫn là nội lực, sự khôn ngoan ngoại giao, và năng lực không để mình bị đẩy vào vị trí “bắt buộc phải theo”.

PHẦN 3: Vì sao tranh luận về Ukraina luôn bốc lửa – và người Việt đang chia thành nhiều “kính nhìn”
Nhìn vào những phản hồi trái chiều, có thể thấy người Việt không hề đồng nhất. Có luồng ý kiến cho rằng Ukraina “đã có lựa chọn”, “đã bị cảnh báo”, “đáng lẽ có thể trung lập để làm cán cân giữa hai bên”, và lỗi lớn nằm ở giới tinh hoa Kiev sau các biến cố chính trị, trong đó có tranh cãi về thời điểm 2014, về chính sách nội bộ, về việc theo EU – NATO, về cách đối xử với cộng đồng nói tiếng Nga ở miền đông. Lập luận kiểu này thường kết lại bằng một câu sắc: “ngu thì chết”, hay “tự dấn thân làm tốt thí”.

Có luồng khác nhấn mạnh nguyên tắc: dù Ukraina có sai lầm chính trị hay chính sách ra sao, việc một nước đem quân vượt biên giới nước khác vẫn là hành vi phá vỡ luật quốc tế; nếu chấp nhận tiền lệ đó, các nước nhỏ ở những khu vực nhạy cảm sẽ nguy hiểm hơn. Nhóm này thường nói: ủng hộ Ukraina là ủng hộ lằn ranh cuối cùng của quốc gia nhỏ: chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.

Cũng có người đứng giữa, vừa thương dân Ukraina, vừa không tin vào sự “trong sạch” của cuộc chiến, vừa nhắc rằng kết cục có thể bị định đoạt bởi thương lượng lợi ích: khoáng sản, đất đai, vai trò chủ nợ, và những chiếc ghế danh dự sau chiến tranh. Những người này không hẳn bênh ai; họ sợ nhất là sự ngây thơ.

Thực ra, tranh luận bốc lửa vì mỗi bên đang đứng ở một tầng khác nhau mà nói: người nói về đạo lý – nguyên tắc, người nói về địa chính trị – lợi ích, người nói về lịch sử – căn tính, người nói về nỗi đau dân thường. Trộn tất cả lại rồi đòi một kết luận “đúng 100%” thì khó.

Lời kết: đứng về lẽ phải không có nghĩa giao số phận cho bất kỳ phe nào
Ukraina cho thấy một sự thật lạnh lùng: quốc gia nhỏ có thể có chính nghĩa, nhưng vẫn phải bước vào một ván cờ do kẻ khác đặt luật. Chính nghĩa giúp bạn có thêm người ủng hộ; nhưng quyền lực mới quyết định cuộc chơi đi đến đâu và dừng lại ở điểm nào.

Từ Ukraina nhìn về Việt Nam, điều quan trọng nhất không phải là hô “theo ai”, mà là làm sao để không bị kéo vào vị trí buộc phải theo. Ủng hộ nguyên tắc chủ quyền và biên giới không phải là ngây thơ; ngây thơ là tưởng rằng chỉ cần đúng là sẽ an toàn. Lịch sử Việt Nam hiểu điều đó hơn ai hết: khi quốc gia nhỏ đánh mất tự chủ chiến lược, chính nghĩa có thể còn, nhưng cái giá thường là máu, đất, và tương lai của cả một thế hệ.

Giữ nguyên tắc để khỏi mất đường. Giữ bản lĩnh để khỏi mất mình. Trong một thế giới phân cực, quốc gia nhỏ không sống sót nhờ khẩu hiệu lớn, mà nhờ biết mình đang đứng ở đâu, mạnh – yếu thế nào, và giới hạn của mình là gì. Chính nghĩa cho ta bạn. Nhưng nội lực và vị thế mới giữ được đất nước.

Có những chữ nghe qua tưởng vô hại, nhưng rơi vào tai lại làm người ta “ớn”. Nhất là với nhiều người miền Nam vốn quen lời ăn tiếng nói hiền, gọn, lịch sự, ít thích kiểu “quăng” chữ thô vào câu chuyện thường ngày.

Vậy mà vài năm gần đây, chữ “vãi” bỗng tràn lan như mưa trái mùa. Vui cũng “vãi”. Buồn cũng “vãi”. Nóng “vãi”, lạnh “vãi”, mệt “vãi”, sướng “vãi”. Không vui không buồn, gặp nhau cũng “vãi”. Rồi nâng cấp lên một rổ: vãi l…, vãi đái, vãi cứt, vãi linh hồn, vãi chưởng, vãi lúa… nghe đến đâu là thấy… muốn đứng dậy đi chỗ khác.

Có người còn đem chữ đó vào chuyện ăn uống, rao bán kiểu “rẻ vãi…” khiến người nghe bủn rủn. Rẻ kiểu gì mà kéo theo cả một hình ảnh dơ dáy, phản cảm? Tự nhiên món ngon cũng hóa kém duyên.

“Vãi” là gì: không phải “ông vãi bà vãi” đâu nghe
Nhiều người lớn tuổi bực nhất ở chỗ: chữ “vãi” không phải nghĩa “ông vãi, bà vãi” trong nếp cũ miền Nam. “Vãi” ở đây vốn là động từ chỉ hành động vung vãi, quăng rải, kiểu rải muối gạo, quăng tung tóe. Vì vậy khi ghép với những từ tục tĩu, nó tạo cảm giác như “quăng thẳng vô mặt người ta” — vừa thô, vừa gắt, vừa mang tính xúc phạm trực diện.

Bởi vậy, có người mới nói thẳng: chửi tục thì đã là tục, nhưng tục kiểu này nghe “ghê”, nghe “dơ”, nghe như cố tình lấy thứ bẩn để ném ra cho sướng miệng.

Rồi câu chuyện trượt sang một điều ngộ nghĩnh mà cũng buồn: chửi cũng bị kéo vào cuộc phân Nam – Bắc.

Chửi tục “có vần có điệu”: Bắc thành nghệ thuật, Nam lại quen gọn và đậm
Nhiều người nhận xét: người miền Bắc chửi tục có thể… chửi như hát, như làm thơ, lên xuống nhấn nhá, chửi dài hơi, chửi ba ngày ba đêm, chửi thành “nghệ thuật chửi”, “chửi gia truyền”. Những câu kiểu “tiên sư bố”, “tiên sư cha”, rồi đủ biến thể, nghe vừa sắc vừa dai, mà đôi khi còn có nhịp.

Miền Nam thì khác. Nam chửi thường gọn, phang một nhát, kiểu “mổ tổ”, “tổ cha”, “đ… m…” — không cầu kỳ, không vần điệu. Cái gọn đó có khi lại thành “hiền” trong tai người quen.

Cho nên khi nghe kiểu chửi miền Bắc như “đ… bố mày”, nhiều người miền Nam thấy sốc vì vừa nặng vừa hạ nhục, lại kéo theo nghĩa dơ dáy. Người Bắc nghe câu ấy thì “tức điên” là đúng bài, vì nó đánh thẳng vào cái danh dự theo kiểu nhục mạ tận gốc.

Và rồi, cái đáng nói là: giới trẻ miền Nam bây giờ lậm kiểu chửi đó, lậm luôn cả chữ “vãi”.

Từ mạng xã hội bước ra phim ảnh: chửi như nuốt đĩa, ngắt nhéo, “miếng độc” lạm dụng
Không chỉ ngoài đời. Xem webdrama, phim điện ảnh, nhiều nhân vật được gắn mác “miền Nam” mà lại chửi như đọc rap kiểu miền ngoài: ngắt nhéo, nuốt chữ, nhấn nhá, xắn ống quần lên rồi xổ một tràng “thơ vần”. Có người bảo đó là “miếng độc” diễn xuất nên cứ lôi ra hoài.

Nhưng với nhiều khán giả miền Tây, miền Nam “lục tỉnh”, cảm giác là… giả trân. Vì trong nếp nói quê nhà, ít có chuyện chửi như hát, chửi vần điệu làm mình làm mẩy. Miền Nam có thể nóng, có thể bộc trực, nhưng thường không “lên tông” theo kiểu ấy.

Thành ra, sự khó chịu không chỉ vì chữ “vãi”, mà vì cái cảm giác văn hóa vùng miền bị pha trộn đến mức mất giọng.

Nhưng cũng có ý kiến khác: ngôn ngữ sống là vì giới trẻ “bẻ nghĩa”
Dĩ nhiên, không phải ai cũng đồng tình với việc “cấm khẩu” chữ lóng. Có người phản biện rất thực tế: ngôn ngữ sinh động là do giới trẻ tạo ra, họ dùng theo phong trào, theo trend, nên nghĩa đã khác nghĩa gốc. “Vãi” trong miệng nhiều người bây giờ chỉ mang nghĩa “quá đi”, “cực đỉnh”, “nhiều quá”, kiểu “xinh vãi”, “mệt vãi” — nói nhanh cho tiện, chứ không ai nghĩ tới chuyện “quăng cái gì vào mặt ai”.

Và tiếng Việt vốn luôn giao thoa, vùng miền vẫn có đặc trưng riêng nhưng cũng không tránh khỏi hòa trộn. Chấp nhất quá đôi khi chỉ làm mệt thêm.

Nói thẳng như một bình luận: “kệ bọn trẻ” — thế hệ trước viết theo quan điểm thế hệ trước, nhưng không nhất thiết là tiêu chuẩn duy nhất bắt thế hệ sau phải noi theo.

Vấn đề không nằm ở một chữ, mà ở giới hạn của sự lịch sự
Tuy vậy, cái “ngứa tai” của nhiều người miền Nam không phải vô cớ. Vì chữ lóng nào rồi cũng qua, nhưng thói quen văng tục để giao tiếp mà thành bình thường thì đáng lo. Nhất là khi nó đi kèm một mớ từ khác đang lan theo: “chiếc em bé”, “chiếc bà ngoại”, “con xe”, “con iPhone”, “trộm vía”, “xin vía”, rồi “cành”, “củ”, “chục tỏi”… Nghe riết thành nhức đầu.

Ngôn ngữ có quyền thay đổi, nhưng văn hóa cũng có quyền giữ ranh giới. Chữ nào nói ra khiến người đối diện ngượng miệng, nghịch nhĩ, phát sinh ác cảm, thì dù trend có mạnh cỡ nào, nó vẫn khó trở thành “đẹp”.


Người miền Nam có cái duyên riêng: hiền, dễ thương, nói chuyện tự nhiên, ít làm quá. Giữ được cái nết ấy không phải là “bài ngoại” hay “chống vùng miền”, mà là giữ cho mình một phong vị.

Không ai cấm ai nói. Nhưng nếu đã biết chữ đó làm người khác khó chịu, nếu đã biết nó kéo theo hình ảnh thô tục và dơ dáy, thì bớt một chữ cũng đâu có mất gì.

Giữa một thời ngôn ngữ chạy như nước lũ, đôi khi lịch sự lại là một dạng can đảm: biết dừng đúng lúc, biết chọn chữ cho sạch miệng, và giữ cho câu nói của mình còn đáng nghe.

Có những năm trôi qua nhẹ như gió. Nhưng cũng có những năm giống như ai đó cầm cái lắc xúc xắc, lắc một phát là cả xã hội nhảy dựng. Năm 2025, nhìn lại danh sách mười sự kiện chính trị – xã hội nổi bật, người ta vừa buồn cười, vừa ớn lạnh. Cười vì nhiều chuyện nghe như hài kịch. Ớn vì đằng sau tiếng cười là một cảm giác rất thật: bất an, ngột ngạt, và mệt.

Dưới đây là “bản tổng kết kiểu dân gian” — thẳng, chua, có chút tếu táo của mạng xã hội — nhưng lại phản chiếu đúng không khí của cả một năm.

1) “Sắp xếp lại giang sơn”: dôi dư, hoang mang và cày đêm
Cuộc “sắp xếp lại giang sơn” làm chấn động không ít cơ quan. Một loạt cán bộ công chức dôi dư phải về làm… người tử tế. Ai may thì ôm được mớ “tướng” (tiền tỉ), ai đen thì chẳng có mấy, chủ yếu vì nghỉ sai quy trình, không đúng thời điểm.

Người ở lại thì hoang mang: việc tăng đột biến mà lương chưa thấy tăng. Cày ngày không đủ, tranh thủ cày đêm. Áp lực không nhỏ, mà “động lực” lại mỏng như tờ giấy.

2) Bảy nghị quyết – “vé bay” vào kỷ nguyên vươn mình
Ở Việt Nam, nghị quyết là nền tảng cho pháp luật và chính sách. Năm 2025, bảy nghị quyết được tung ra như bàn đạp “bay vào kỷ nguyên vươn mình”. Có người còn đùa: sao không chọn số 8 hay 6 cho đẹp, chọn số 7 nghe cứ… có điềm.

Và cũng từ đó, dân mạng khịa luôn: truyền thông tuyên giáo chắc nên học cách “đánh trống” bài bản như mấy màn thông báo khởi kiện 68 tổ chức cá nhân—vừa gọn vừa vang.

3) A80 – A50: cả nước phê pha như “chơi thuốc lắc”
Hai sự kiện A80 và A50 khiến không khí “yêu nước” dâng lên cuồn cuộn, phê pha mấy tháng trời. Tin đồn mỗi người được nhận “một cân thịt 100k” làm dân mạng bàn tán rôm rả, rồi lại tự sửa: 100k giờ được non 1 ký là cùng, chứ 3 ký thì chắc mua… thịt ở hành tinh khác.

Nhờ đu trend, phim Mưa đỏ cũng “lên đời” doanh thu, kiểu “phim cúng cụ nhưng bán vé cực khỏe”.

4) Thiên tai bất thường: Thái Nguyên – Phú Yên và sự lộ mặt của năng lực cứu hộ
Bão lụt bất thường làm Thái Nguyên và Phú Yên “toang nặng”. Đỉnh lũ vượt mốc lịch sử, trở tay không kịp. Thái Nguyên “chết nhiều ô tô”, Phú Yên “chết nhiều người”. Dân kêu gào đòi “xử thủy điện”, và từ đó lộ ra một điều: dự báo lũ lụt lẫn cứu hộ vẫn còn quá non.

Có người còn nhắc thêm: những nhóm thiện nguyện tự phát lao vào cứu trợ, nhiều khi cũng gặp tai nạn thương tâm—hao người tốn của, mà đau.

5) Bắt KOL/KOC bán hàng online – và thả tù bất ngờ vài “đại gia”
Năm 2025 chứng kiến đợt “hốt” hàng loạt KOLs, KOCs, chiến thần bán hàng online—nhất là những người bán hàng giả, hàng nhái, hàng không rõ chất lượng mà chém như đúng rồi. Tiện tay “hốt luôn” cả “xác tăng”, khiến showbiz… giật nước.

Rồi lại xuất hiện tin đồn về chuyện một số người “được ra trại” mà báo chí không đăng. Dân mạng thở dài: nhìn cảnh bắt – thả, khéo thu ngân sách kiểu này còn đáng nể hơn… thu thuế.

6) Khởi công đại dự án để “lấy ngày”: xin làm rồi xin rút
Một loạt dự án chỉ mới duyệt chủ trương hay quy hoạch đã rầm rộ khởi công “lấy ngày”. Dân mạng đùa: chắc phải tranh thủ cho kịp “tháng tốt”, sang năm kim lâu không khởi công được.

Đặc biệt có vụ xin làm chủ đầu tư đường sắt cao tốc Bắc–Nam rồi xin rút. Kịch bản này khiến nhiều người cảm giác như xem một màn “diễn” mà khán giả chỉ biết ngồi đoán: rốt cuộc ai mới là người cầm trịch thật?

7) KPI 8% – thu ngân sách vượt kỷ lục, còn dân thì “một cổ hai tròng”
Tăng trưởng 8%, thu ngân sách vượt kỷ lục, cao hơn chỉ tiêu Quốc hội hơn 30%—nghe như bản tin thắng lợi. Nhưng ngoài đời, nhiều người cảm nhận kinh tế trì trệ, doanh nghiệp tư nhân vừa và nhỏ ngắc ngoải.

Thu thuế thì đạt KPI, nhất là sau các vụ bắt bớ vì trốn thuế, khiến người bán hàng online và hộ kinh doanh “kinh sợ”. Và khi chuyển từ thuế khoán sang thuế doanh thu, tâm trạng chung là hoang mang: thuế thật giờ khó trốn, còn “phế” thì vẫn phải đóng. Một cổ mà hai vòng siết.

8) VIN kiện 68 tổ chức cá nhân: con số “lộc phát” hay danh sách thật?
Vụ kiện “68 tổ chức cá nhân thù địch” gây xôn xao, nhưng rồi chỉ lộ diện dưới 10 người. Dân mạng đoán: 68 có khi chỉ mang ý nghĩa “lộc phát”, chưa chắc là con số thật.

Kết quả tạm thời là vài đối tượng “ất ơ” trong nước xin lỗi theo văn mẫu để làm gương. Còn những người “cộm cán” ở nước ngoài thì vẫn… nhơn nhơn, chưa thấy sợ. Vụ kiện nhìn qua giống như để tạo hiệu ứng răn đe hơn là để thắng.

9) Khởi tố, xử vắng mặt các đối tượng tung tin “xấu độc” trước thềm đại hội
Năm nay có điểm khác: xử lý cả một loạt đối tượng ở nước ngoài và đối tác trong nước, gồm cả người trong hệ thống. Mục tiêu được đồn đoán là ngăn chặn tung tin giả gây hoang mang, ngăn kiểu “vận động tranh cử lậu” trên mạng xã hội trước thềm đại hội.

Nhưng dân mạng lại chép miệng: cấm đoán và trấn áp chưa chắc làm yên, đôi khi chỉ làm tin đồn… chạy nhanh hơn.

10) “Bắt nhanh gọn” các vụ lệch chuẩn: từ scandal đến án rùng rợn
Một số vụ chỉ cỡ “xe cán chó” hay mâu thuẫn dân sự, nhưng dư luận quan tâm như phim dài tập. Từ “chú Thiên tổng tài”, “chú Nghĩa đánh gái”, “chị Hà Ngọc Việt bể sô”… đến vụ công an Lạng Sơn “lập công nhanh gọn” bắt đối tượng Sáng can tội làm thịt đồng loại. Dân mạng vừa sốc vừa rùng mình, đùa cay: Việt Nam sánh vai cường quốc năm châu về… khả năng “xẻ thịt đồng loại nấu thắng cố”. Vụ án còn mở rộng, nỗi ám ảnh thì lan.

Lời bàn cuối: 2025 như một cuốn biên niên ký của sự mệt mỏi
Nhìn lại 10 sự kiện, nhiều người nói “ớn lạnh” là có thật. Năm 2025 để lại cảm giác giống một cuộc chạy marathon: người ta không chỉ chạy vì miếng cơm, mà còn chạy khỏi sự bất định.

Chuyện lớn thì treo lơ lửng như mây đen: dự án, thuế, bắt bớ, xử lý, thiên tai. Chuyện nhỏ thì cũng đủ làm mạng xã hội nổ tung. Và tiếng cười—nếu có—thường là tiếng cười kiểu “cười để khỏi khóc”.

Rồi sau này kể cho con cháu nghe, biết đâu 2025 sẽ được nhắc lại như một “năm bản lề” kiểu Covid: ai sống qua cũng nhớ, nhưng chẳng ai muốn… sống lại lần nữa.

Theo thông lệ ngoại giao và kinh tế, các thỏa thuận năng lượng quốc tế là địa hạt của Bộ Công Thương hoặc các doanh nghiệp tiện ích nhà nước. Thế nhưng, một cuộc gặp cấp cao gần đây đã làm nhiều người giật mình: người tiếp CEO của Nebula Energy để bàn việc mua 49% cổ phần dự án kho cảng LNG Cái Mép không phải Bộ trưởng Công Thương, mà là Đại tướng Lương Tam Quang, Bộ trưởng Bộ Công an.

Với người quan sát bình thường, đây có thể được diễn giải như một sự “phối hợp liên ngành”. Nhưng với các nhà phân tích, đó là dấu hiệu rõ ràng nhất cho thấy bộ máy an ninh đang đổi vai: từ việc nắm “thanh kiếm và lá chắn” của chế độ sang việc nắm “túi tiền” của nền kinh tế.

“Phí bảo hiểm chính trị”: vì sao nhà đầu tư tìm đến công an?
Câu hỏi đặt ra: vì sao một công ty năng lượng Mỹ lại gõ cửa người đứng đầu ngành công an thay vì cơ quan quản lý năng lượng?

Câu trả lời nằm ở sự tê liệt của bộ máy quan liêu. Chiến dịch chống tham nhũng kéo dài đã làm hao hụt đội ngũ kỹ trị tại Bộ Công Thương và các đơn vị điện lực, khiến nhiều dự án năng lượng đình trệ vì… không ai dám ký. Trong khoảng trống ấy, nhà đầu tư nước ngoài hành xử rất thực dụng: họ tìm đến thực thể có đủ vốn chính trị để “bảo kê” tiến độ và bảo đảm dự án không bị trật bánh bởi các cuộc điều tra bất ngờ.

Cái bắt tay với tướng Quang, vì thế, không chỉ là đàm phán thương mại. Nó là một khoản “phí bảo hiểm chính trị” — bảo đảm an toàn cho dòng vốn trong một môi trường mà nỗi sợ làm đóng băng quyết định.

Vòng lặp khép kín: Dữ liệu nuôi năng lượng, năng lượng nuôi giám sát
Việc Bộ Công an lấn sân sang LNG không phải là ngẫu hứng. Nó mang tính chiến lược dài hạn. Cùng lúc, bộ này đang thúc đẩy trung tâm dữ liệu quốc gia để quản lý cơ sở dữ liệu dân cư (Đề án 06) và ứng dụng định danh công dân (VNeID). Một hạ tầng giám sát kỹ thuật số quy mô lớn đòi hỏi nguồn điện ổn định, liên tục — điều mà lưới điện dân sự mong manh hiện nay khó bảo đảm.

Bằng cách tham gia chuỗi cung ứng năng lượng riêng qua các liên doanh như LNG Cái Mép, Bộ Công an đang dựng một “vòng lặp khép kín”: kiểm soát dữ liệu để giám sát công dân, đồng thời kiểm soát năng lượng để vận hành máy chủ. Hai hạ tầng cốt lõi nuôi lẫn nhau, vận hành độc lập với những yếu kém của hệ thống dân sự.

Hợp thức hóa “Tư bản Kaki”: khi trọng tài thành cầu thủ
Điều đáng lo ngại hơn là khung pháp lý đang mở đường cho sự mở rộng này. Quốc hội Việt Nam gần đây thông qua sửa đổi Luật Viên chức, cho phép sĩ quan lực lượng vũ trang góp vốn và tham gia quản lý doanh nghiệp tư nhân.

Đây là bước hợp thức hóa cái gọi là “Tư bản Kaki” — nơi lực lượng vũ trang trực tiếp điều hành kinh doanh. Việt Nam vốn đã có doanh nghiệp quân đội như Viettel, nhưng việc lực lượng công an — cơ quan điều tra tội phạm kinh tế — chính thức bước vào khu vực tư nhân tạo ra xung đột lợi ích nghiêm trọng.

Khi “trọng tài” được phép xuống sân với tư cách “cầu thủ”, sự công bằng của thị trường sẽ bốc hơi. Ai dám cạnh tranh? Ai dám kiểm toán? Và ai có thể trừng phạt một doanh nghiệp do chính công an điều hành?

Nghịch lý “kinh tế thị trường”: đi vận động, nhưng rẽ ngược
Việt Nam đang tích cực vận động Mỹ công nhận là “nền kinh tế thị trường”. Thế nhưng, việc dồn quyền lực kinh tế vào tay bộ máy an ninh lại cho thấy một quỹ đạo ngược chiều. Kinh tế thị trường đòi hỏi minh bạch, quản lý độc lập và sân chơi bình đẳng. Còn một nền kinh tế “công an trị”, nơi các lĩnh vực huyết mạch như năng lượng và dữ liệu bị chi phối bởi một bộ vũ trang quyền lực, tất yếu nuôi dưỡng chủ nghĩa thân hữu và bóp nghẹt khu vực tư nhân.

Bước đi của tướng Lương Tam Quang vào lĩnh vực năng lượng không chỉ để “bảo đảm điện” cho trung tâm dữ liệu. Nó là việc bảo đảm một nguồn doanh thu bền vững cho Bộ Công an trong nền kinh tế quốc gia.

Rủi ro với Việt Nam là rất rõ: khi an ninh quốc gia trở thành cái cớ cho độc quyền, và nền kinh tế bị biến thành con tin của chính lực lượng được sinh ra để bảo vệ nó. Nếu không có những rào chắn minh bạch và phân quyền thực chất, “vòng lặp khép kín” ấy có thể khép luôn cả cánh cửa của một nền kinh tế thị trường đúng nghĩa.

Nhà tôi sáu đàn ông, năm người đời lính
Gia đình tôi có sáu đàn ông thì năm người từng tham gia Quân đội Nhân dân Việt Nam. Ba tôi và ba anh trai là sĩ quan cả đời binh nghiệp. Chỉ riêng tôi, số phận rẽ sang một nhánh “nhẹ” hơn: làm lính nghĩa vụ ba năm, đủ để nếm mùi doanh trại, đủ để hiểu chiến tranh không chỉ ở mặt trận, mà còn ở ngay trong lòng người.

Cuối năm 1980, vừa tốt nghiệp Đại học Kinh tế Quốc dân, ra Hà Nội chưa đầy một năm, tôi bị tổng động viên “đánh Tàu”. Tôi nhập ngũ từ cơ quan Tổng cục Thống kê ở 6B Hoàng Diệu, cùng đám lính trẻ thực hiện nghĩa vụ quân sự từ các phường Phúc Xá, Nghĩa Dũng, An Dương… ngoài bãi đê sông Hồng.

Một tiểu đoàn hai thái cực: trí thức cơ quan và lính du thủ du thực
Tiểu đoàn 1, Trung đoàn 786, Sư đoàn 321, Quân khu Thủ đô của tôi có một cảnh lạ: hai thái cực sống chung trong một đội hình.

Một bên là lính từ cơ quan trung ương, trụ sở ngay quận Ba Đình. Một bên là đám lính du thủ du thực, cầu bơ cầu bất, bán nước, móc túi ở bến Nứa đầu cầu Long Biên—cũng thuộc quận Ba Đình. Cùng một đơn vị, cùng khoác áo lính, mà như từ hai thế giới trượt sang nhau.

Đại đội 1 của tôi “hầm bà làng” đủ loại. Từ mấy thằng “trí thức” như tôi, tới mấy thằng mù chữ. Mỗi lần cần ký giấy tờ, đám chưa từng đến trường phải lăn tay. Đến lúc tập “bước đều bước”, có đứa dứt khoát giơ chân và tay cùng bên—không thể nào sửa nổi. Nhìn thì buồn cười, nhưng ở trong cái cảnh ấy, cái buồn cười lại lẫn mùi chua chát: hóa ra đời lính cũng phản chiếu nguyên xi cái mặt bằng dân trí và xã hội ngoài kia.

Kỷ luật bằng đòn roi – và sự lì lợm của những cái đầu gấu
Đám tân binh từ các phường của đại đội tôi chỉ mười tám đôi mươi, nhưng toàn đầu gấu lưu manh. Chỉ huy đại đội, tiểu đoàn đánh đập, hành hạ, nhục mạ đủ kiểu mà chúng vẫn “trơ gan cùng tuế nguyệt”.

Thứ Bảy tuần nào bọn lính trẻ (và cả tôi) cũng trốn ra đường 32 đoạn gần bốt Phùng, Đan Phượng, chặn xe khách rồi nhảy lên về Hà Nội. Lơ xe không dám mở mồm hỏi vé nếu không muốn ăn đòn hội đồng. Tối Chủ nhật lại lên đơn vị để “tự nguyện” chịu kỷ luật.

Hình phạt thì đủ loại, vừa thô vừa nhục. Khi thì ôm súng lăn từ mặt đê xuống chân đê vài chục lần. Khi thì đám ít học phải đeo biển trước ngực “Ai cũng như tôi thì mất nước”, bị trung đội trưởng dong đi khắp làng. Khi thì chạy quanh sân kho hợp tác xã cả trăm vòng, thậm chí có lúc bị nện bằng báng súng… Vậy mà chẳng đứa nào sợ. Cứ đến thứ Bảy lại trốn về Hà Nội thăm nhà, thăm người yêu, như một bản năng.

Trên xe ca: “bộ đội” và nỗi sợ của dân thường
Trên xe ca, bọn lính trẻ nghịch phá đủ kiểu. Con gái trên xe bị bòn cấu, sờ soạng; chỉ thút thít khóc thầm mà xấu hổ không dám kêu. Các ông bà trung niên thỉnh thoảng lại ré lên: “Tiên sư thằng bộ đội nào móc túi của tao…”

Một ngày nghỉ cuối tuần, như thường lệ, chúng tôi tràn lên chiếc xe ca Ba Đình vỏ gỉ sét, xộc xệch chạy từ Sơn Tây về Hà Nội. Xe chật đến mức cửa không đóng nổi. Một đám lính trẻ đại đội tôi đu bám nửa trong nửa ngoài cửa xe.

Xe chạy qua Trạm Trôi (Hoài Đức), tôi bỗng nghe từ dưới đường vọng lên một tiếng chửi tục, sắc như dao:
“Ối! Đ*t mẹ thằng bộ đội!”

Ngoái xuống, tôi thấy một thiếu tá bộ đội hớt hải vừa đạp xe đuổi theo chiếc xe khách, vừa chửi không ngớt:
“Đ*t mẹ thằng bộ đội! Trả tao cái mũ!”

Trên xe, mấy thằng lính trẻ cười hô hố. “Chiến lợi phẩm” trong tay chúng là cái mũ dạ của viên sĩ quan—vừa bị giật phăng khỏi đầu. Dưới đường, người thiếu tá vẫn đạp xe trong tuyệt vọng, tiếng chửi nhỏ dần rồi chìm hẳn.

Một cảnh tượng như phim, nhưng là phim không có nhạc nền. Nó trần trụi, nhếch nhác, và khiến người ta lạnh gáy: hóa ra chiếc áo lính cũng có thể trở thành giấy thông hành cho sự vô pháp.

Tha hóa ngay trong thời “đánh giặc”: tước quân tịch, đuổi về, mất quyền công dân
Thời tôi nhập ngũ, một bộ phận lính trẻ rất mất dạy. Trung đoàn 786 của tôi chỉ trong ba tháng huấn luyện đã có vài quân nhân bị tước quân tịch, đuổi về địa phương—gần như mất gần hết quyền công dân—vì trộm cắp của dân, hoặc lén lút ngủ với con dâu chủ nhà trong khi chồng cô ấy cũng là bộ đội đang chiến đấu ở Campuchia.

Nghe chuyện, nhiều người thắc mắc: “Bộ đội sao tha hóa thế?”
Bọn nó cười nhăn nhở, tỉnh bơ:
“Bộ đội cụ Hồ đánh Pháp xưa rồi. Bây giờ là bộ đội cụ Duẩn đánh Mỹ đánh Tàu, nhá!”

Câu nói ấy, nếu ai chưa từng nghe, sẽ tưởng là bịa. Nhưng tôi nghe rồi. Và nghe xong mới hiểu: khi người ta đã mất cảm giác xấu hổ, thì mọi khẩu hiệu đẹp đẽ cũng chỉ còn là cái biển treo trước cửa.

“Nỗi buồn chiến tranh” và những mẩu chuyện rất thật: mặt trái của một thứ vinh quang
Nhân lúc đang có tranh cãi gay gắt quanh tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh—từ những lời ca ngợi tính trung thực nỗi đau, đến những lời lên án là bôi nhọ—tôi kể lại vài mẩu chuyện tôi đã sống, đã thấy, đã nghe.

Những câu chuyện không phải để hạ bệ ai, càng không phải để bôi đen một thế hệ. Nó chỉ là những mảnh đời rất thật của “mặt trái vinh quang” mà lâu nay người ta không thích nhắc.

Người ta thường nói bộ đội “giỏi đánh giặc”. Có thể. Nhưng cũng có những lúc, cùng một lực lượng ấy lại “phá dân”. Và cái đau nhất không phải là những vụ việc cụ thể, mà là cảm giác niềm tin của dân thường bị bào mòn từng chút, ngay trong những năm tháng mà đáng lẽ niềm tin phải là thứ được giữ gìn nhất.

Lời cuối: chiến tranh không chỉ giết người, nó còn thử thách nhân cách
Ba năm lính nghĩa vụ dạy tôi một bài học không có trong giáo trình: chiến tranh không chỉ nằm ở biên giới hay chiến trường. Nó còn nằm trong cách người ta đối xử với dân, với nhau, và với chính cái danh dự mà mình mang trên vai.

Nếu không dám nhìn vào sự thật, người ta sẽ chỉ sống bằng huyền thoại. Mà huyền thoại thì dễ ru ngủ—cho đến khi một ngày, nó vỡ ra bằng những tiếng chửi hụt hơi dưới bánh xe, và một cái mũ dạ bị giật mất giữa đường.
Trần Quốc Quân

Trong cộng đồng người Việt gốc miền Nam, có một thói quen lâu đời: chỉ trích Hoa Kỳ—đặc biệt là Đảng Dân Chủ—đã “bỏ rơi” Việt Nam Cộng Hòa. Niềm tin ấy càng được củng cố bởi những lập luận thiếu căn bản, dựa trên tài liệu thiếu cập nhật, hoặc những lời kể mang màu sắc bênh vực từ một số cố vấn cũ quanh thời ông Nguyễn Văn Thiệu. Ít người đủ bình tĩnh và vô tư để nhìn thẳng vào điều khó nói: sự thật thường phức tạp hơn một “bản án” gọn ghẽ.

Thực tế, theo các tài liệu đã được giải mật, việc Hoa Kỳ rút quân và đi đến chỗ cắt giảm rồi ngưng viện trợ cho Việt Nam là kết quả của quyết định chung, mang tính lưỡng đảng. Không phải chỉ “Dân Chủ phản bội,” cũng không phải chỉ “Cộng Hòa tháo chạy.” Từ rất sớm, đại đa số dân Mỹ đã quay sang chống chiến tranh; từ năm 1963 phong trào phản chiến đã lan rộng, và sau biến cố Tết Mậu Thân 1968, làn sóng ấy bùng lên dữ dội. Hoa Kỳ bắt đầu rút một số chiến cụ từ 1968, và Hiệp định Paris 1973—dưới thời Nixon và Kissinger—về bản chất mở ra một “khoảng thời gian rút lui an toàn” cho người Mỹ, điều mà Frank Snepp gọi là “Decent Interval.”

Nhưng nếu cứ dừng ở chữ “bỏ rơi” rồi kết thúc, ta sẽ tự ru ngủ bằng một câu chuyện đơn giản để quên đi phần khó nhất: những lý do “gần nhà hơn.”

Gốc rễ nội bộ: tranh quyền, đảo chính và một miền Nam bị bào mòn từ bên trong
Miền Nam không chỉ thua vì thiếu súng đạn. Miền Nam còn thua vì không có được một nền chính trị ổn định đủ lâu để tích lũy nội lực.

Dưới Đệ Nhất Cộng Hòa (1955–1963), chính quyền Ngô Đình Diệm dựa trên kinh nghiệm loạn sứ quân để kiềm chế các đảng phái quốc gia đối lập. Ông Diệm lập Đảng Cần Lao, dựa vào công chức và quân đội; rồi đến 1963, Cần Lao tan rã cùng với chế độ. Sang Đệ Nhị Cộng Hòa (1967–1975), đảng phái được tự do hoạt động hơn nhưng phân hóa, thiếu thực lực. Ông Thiệu cũng đi lại con đường quen: lập Đảng Dân Chủ năm 1967, rồi giải tán năm 1969 và thay bằng Mặt Trận Quốc Gia Dân Chủ Xã Hội—để rồi 1975 sụp đổ theo miền Nam.

Ngày 19/6/1965 là Ngày Quân Lực, nhưng cũng là ngày chính phủ dân sự Phan Khắc Sửu trao trách nhiệm điều hành quốc gia cho quân đội vì không thể giải quyết mâu thuẫn chính trị với Thủ tướng Phan Huy Quát. Từ đó, quyền lực rơi sâu vào tay phe quân nhân—và kéo theo một chuỗi đảo chính, chỉnh lý, đấu đá triền miên. Nếu có một thứ “gặm mòn” miền Nam bền bỉ nhất, thì đó chính là sự bất ổn do giới tướng lãnh tạo ra, chứ không chỉ là pháo kích từ bên kia giới tuyến.

Những tháng cuối: nỗi sợ đảo chính ngay trong lòng Sài Gòn
Càng về cuối, bóng ma đảo chính càng ám ảnh chính quyền.

Tháng 2/1974, ông Thiệu bãi nhiệm cựu Thiếu tướng Phạm Văn Đổng (lúc đó là bộ trưởng Bộ Cựu Chiến Binh trong chính phủ Trần Thiện Khiêm) và bắt giam với cáo buộc liên quan đến “chứa bạc lậu” mà không xét xử. Ngày 8/4/1975 xảy ra hai biến cố chấn động: phi công Nguyễn Thành Trung ném bom Dinh Độc Lập lúc 8:30 sáng; và Thiếu tướng Nguyễn Văn Hiếu, Tư lệnh phó Quân đoàn III, chết bí ẩn tại văn phòng ở Biên Hòa, phát hiện vào khoảng 4 giờ chiều.

Theo tường thuật của Frank Snepp (một nhân viên CIA tại Việt Nam), nhiều người ở Sài Gòn—kể cả ông Nguyễn Cao Kỳ—đã muốn lật đổ, thậm chí ám sát ông Thiệu khi chiến sự xấu đi sau quyết định rút quân khỏi cao nguyên. Ông Thiệu bị ép từ chức ngày 21/4/1975. Tổng thống Trần Văn Hương sau đó gặp Đại sứ Mỹ Graham Martin để đề nghị giúp đưa ông Thiệu ra khỏi Việt Nam (25/4/1975), vì ông Thiệu bị xem là nguồn gốc của hỗn loạn lúc bấy giờ; bà Thiệu đã bay sang Bangkok trước.

Nếu ngay tại trung tâm quyền lực mà nỗi sợ lật đổ còn lớn hơn nỗi sợ kẻ thù, thì làm sao một quốc gia có thể đứng vững trước cơn bão cuối cùng?

1963: cú chém mở đầu cho 12 năm chao đảo
Cuộc đảo chính 1/11/1963 không chỉ lật một chế độ—nó mở ra một thời kỳ mà quyền lực quốc gia bị bẻ vụn trong tay những người “có súng.”

Ông Ngô Đình Diệm chịu trách nhiệm về khủng hoảng Phật giáo 1963, nhưng phía sau là cả một cấu trúc quyền lực gia đình trị: Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Cẩn, Trần Lệ Xuân, và cả Tổng giám mục Ngô Đình Thục cùng những tham vọng riêng. Lệnh cấm treo cờ Phật giáo tại tư gia vào dịp Phật Đản 8/5/1963 trở thành giọt nước tràn ly.

Nhóm đảo chính ngoài Dương Văn Minh còn có nhiều sĩ quan cao cấp: Trần Văn Đôn, Lê Văn Kim, Tôn Thất Đính, Nguyễn Khánh, Mai Hữu Xuân, Nguyễn Hữu Có, Đỗ Mậu, Trần Thiện Khiêm, Nguyễn Văn Thiệu, Nguyễn Cao Kỳ… và nhiều người khác. Những sĩ quan chống đảo chính như Lê Quang Tung, Hồ Tấn Quyền, Huỳnh Văn Cao—rốt cuộc đều bị loại bỏ theo cách nghiệt ngã. Có người bị giết, có người bị cô lập, có người bị triệt đường. Hệ quả là quân đội trở thành nơi “đổi trục quyền lực” thay vì là xương sống ổn định của quốc gia.

Sau khi thế cờ lật ngược, chính nhóm đảo chính cũng bị đảo chính. Dương Văn Minh bị Nguyễn Khánh lật. Đại úy Nguyễn Văn Nhung—người dính líu trực tiếp đến những cái chết gây chấn động—rồi cũng bị giết. Cái vòng xoáy ấy khiến miền Nam không bao giờ có được “độ yên” cần thiết để xây nền móng lâu dài.

Frank Snepp: có “bỏ rơi” nhưng nguyên nhân thất trận lại “gần nhà hơn”
Trong cuộc phỏng vấn với BBC tháng 10/2021, Frank Snepp—tác giả “Decent Interval”—đã nói một câu rất đáng nghĩ: người Việt không đúng khi chỉ đổ lỗi cho Hoa Kỳ, vì mọi thứ phức tạp hơn nhiều. Ông thừa nhận, nói chung Hoa Kỳ có bỏ rơi, và Nixon–Kissinger đã bỏ rơi. Nhưng thất trận của VNCH đến từ những lý do “gần nhà hơn”—ông ám chỉ hai yếu tố quan trọng: tham nhũng và kém hiệu quả.

Câu đó nghe đau. Nhưng đau không có nghĩa là sai.

Tết Mậu Thân: quân sự thua, chính trị thắng—và ý chí Mỹ gãy
Tết Mậu Thân 1968 là ví dụ điển hình của “kém hiệu quả” dẫn đến đổi mệnh. Cuộc tổng tấn công được chuẩn bị hơn hai năm, nhưng chính quyền VNCH và tình báo Mỹ không hay biết. Lực lượng lớn, vũ khí, hậu cần, cùng khoảng 94.000 binh sĩ miền Bắc được đưa vào Nam dọc Trường Sơn và qua cảng Sihanouk. Khi biến cố nổ ra, Tổng thống Thiệu đang về Mỹ Tho ăn Tết vì tin vào lời hứa hưu chiến.

Về quân sự, phía cộng sản chịu tổn thất nặng và không đạt mục tiêu “quần chúng nổi dậy.” VNCH phản công nhanh, trừ Huế phải mất gần một tháng mới tái chiếm hoàn toàn. Nhưng về chính trị, đó là cú đấm khiến nước Mỹ choáng váng. Ý chí ủng hộ chiến tranh trong xã hội Mỹ sụp đổ nhanh hơn bất cứ báo cáo quân sự nào.

Sau Mậu Thân, Tướng Westmoreland yêu cầu tăng thêm 206.000 quân để giành lại thế chủ động, nhưng Tổng thống Johnson từ chối và chỉ chấp thuận tăng rất ít. Johnson cũng quyết định không tái tranh cử. Từ đó chính sách Mỹ rẽ sang hướng rút lui. Và khi Nixon lên, kế hoạch “Việt Nam hóa chiến tranh” bắt đầu; nhóm quân đầu tiên rút tháng 7/1969; quá trình rút theo giai đoạn kết thúc 29/3/1973.

Trong khi đó, Quốc hội Mỹ—cũng theo hướng lưỡng đảng—ban hành những ràng buộc như Cooper–Church, hạn chế mở rộng chiến tranh sang Lào và Campuchia. Những nỗ lực đòi ấn định thời hạn rút quân kiểu McGovern–Hatfield tuy không qua được, nhưng phản ánh tâm thế chung: nước Mỹ đã quyết quay lưng.

Vậy “ai làm mất miền Nam”? Câu trả lời khó chịu: chính là chúng ta, trước hết
Dĩ nhiên miền Nam sụp đổ vì rất nhiều yếu tố: khủng hoảng Phật giáo, phản chiến Mỹ, địa chính trị toàn cầu, viện trợ suy giảm… Nhưng nếu gom lại, trách nhiệm vẫn rơi vào giới lãnh đạo—những người không tạo được sự thống nhất, không tạo được một hệ thống quản trị đủ vững, để rồi tự bào mòn quốc lực bằng tranh quyền và bất ổn.

Nói cách khác: Hoa Kỳ rút lui là một sự thật. Nhưng miền Nam suy yếu từ bên trong cũng là một sự thật khác—và có lẽ còn quyết định hơn.

Bởi nếu nội bộ đủ mạnh, đủ liêm chính, đủ hiệu quả, thì “bị bỏ rơi” sẽ không dẫn đến sụp đổ nhanh như vậy. Còn khi thù trong đã ngập nhà, thì giặc ngoài chỉ cần đẩy nhẹ là tường sập.

Tiên trách kỷ, hậu trách nhân
Cứ tiếp tục tự lừa mình rằng chỉ vì thiếu “300 triệu viện trợ” mà miền Nam mất, là ta đang chọn một câu chuyện dễ nghe để tránh phần đau nhất: nhìn vào lỗi của chính ta.

Và nếu hôm nay vẫn còn mê muội “đánh võ tự do,” không rõ ai là thù ai là địch, lúc lại đặt hết hy vọng vào một tổng thống Mỹ như một phép màu cứu rỗi, thì đó chỉ là lặp lại bi kịch dưới một hình thức mới.

Miền Nam từng có giai đoạn yên ổn và phát triển (1955–1960). Nhưng từ 1961 đến 1975 là chuỗi xáo trộn nội bộ, thù trong giặc ngoài chồng lên nhau. Trong khi phía bên kia có một bộ máy nhất quán và tận dụng thời cơ, miền Nam lại tự phân mảnh, tự làm mình yếu đi.

Nhìn vào sự thật để rút kinh nghiệm—không phải để tự hành hạ—mà để khỏi bước tiếp từ sai lầm này sang sai lầm khác.

Tiên trách kỷ. Rồi mới hậu trách nhân.
Nguyễn Quốc Khải

Cả hệ thống chính trị lẫn hệ thống công quyền Việt Nam đang cùng hòa giọng, rằng rồi đây Việt Nam sẽ trở thành “quốc gia phát triển, thu nhập cao” vào năm 2045. Bệ phóng được nêu ra là bốn… nghị quyết: về khoa học – công nghệ – đổi mới sáng tạo; về hội nhập quốc tế; về đổi mới xây dựng và thi hành pháp luật; về phát triển kinh tế tư nhân.

Nghe qua rất hoành tráng. Nhưng vì tính khả thi và mức độ hữu dụng của các nghị quyết ấy đã được bàn tới quá nhiều, người viết xin phép không lặp lại. Chỉ xin dừng ở một chi tiết đang được đem ra khoe như bằng chứng hùng hồn cho “tương lai tươi sáng”: tổng thương mại Việt Nam đạt 801 tỷ USD, chính thức lọt top 15 toàn cầu, áp sát Ấn Độ.

Một con số lớn. Rất lớn. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: lớn để làm gì, và lớn theo cách nào?

Tổng thương mại: con số gộp và trò “đánh lận con đen”
“Tổng thương mại” thực chất chỉ là phép cộng của hai yếu tố: giá trị hàng hóa xuất cảng và giá trị hàng hóa nhập cảng. Trong 801 tỷ USD được đem ra làm thành tích, có khoảng 410.3 tỷ USD là kim ngạch xuất khẩu, phần còn lại – 390.7 tỷ USD – là kim ngạch nhập khẩu.

Khi không phân định rõ xuất – nhập – thặng dư, việc khoe “tổng” dễ dẫn đến ngộ nhận: tưởng rằng kinh tế đang mạnh lên toàn diện, trong khi bản chất lại hoàn toàn khác. Cách diễn giải mập mờ ấy chẳng khác nào tung hỏa mù, gieo một thứ lạc quan giả tạo, mà ẩn họa phía sau có thể là… chết chùm.

Xuất khẩu 410.3 tỷ USD quả là đáng kể. Nhưng đáng lo nằm ở chỗ hơn 70% giá trị ấy thuộc về khu vực doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài. Họ mang vốn, mang hợp đồng, mang chuỗi cung ứng toàn cầu vào Việt Nam; còn lợi nhuận, phần lớn, lại chảy ngược ra ngoài.

FDI nhiều, dân được bao nhiêu?
Các doanh nghiệp FDI tại Việt Nam chủ yếu thuê đất, thuê lao động nội địa để gia công. Thuế họ nộp không tương xứng với doanh thu và lợi nhuận khổng lồ. Người lao động làm thuê trong các nhà máy ấy không được hưởng gì thêm khi kim ngạch xuất khẩu tăng. Đồng ngoại tệ kiếm được từ xuất khẩu, sau cùng, cũng không ở lại để cải thiện mức sống của số đông.

Về lý thuyết, FDI chỉ thực sự có lợi nếu kéo theo chuyển giao công nghệ, tạo liên kết với doanh nghiệp nội địa, nâng cấp nhân lực từ lao động giản đơn sang lao động kỹ thuật cao, giúp doanh nghiệp trong nước lớn lên cùng chuỗi xuất khẩu. Nhưng đã vài thập niên trôi qua, sự liên kết ấy vẫn chỉ nằm trên giấy.

Doanh nghiệp nội địa không trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi giá trị. Công nghệ không được hấp thụ đáng kể. Nhân lực vẫn quanh quẩn ở tầng thấp. Cái gọi là “lan tỏa tích cực” của FDI vẫn ở… chân trời.

Tổng thương mại tăng, doanh nghiệp nội địa… rút lui
Nghịch lý nằm ở đây: tổng thương mại liên tục lập kỷ lục, nhưng hệ thống doanh nghiệp nội địa lại suy kiệt.

Theo số liệu thống kê chính thức, riêng năm 2024 đã có khoảng 180.000 doanh nghiệp rút khỏi thị trường, dưới đủ hình thức: tạm ngưng, ngừng hoạt động để chờ giải thể, hoặc đã giải thể xong. Chỉ trong 10 tháng của năm tiếp theo, thêm hơn 190.000 doanh nghiệp nữa biến mất.

Nếu tổng thương mại thật sự phản ánh sức khỏe nền kinh tế, tại sao doanh nghiệp nội địa – trụ cột đáng lẽ phải lớn mạnh nhất – lại lần lượt rời cuộc chơi?

“China shock”: tấm gương còn nóng hổi
Thế giới từng chứng kiến “cú sốc Trung Quốc”. Từ giữa thập niên 1980 đến giữa thập niên 2010, Trung Quốc say sưa với các con số tăng trưởng ngoạn mục, dựa trên xuất khẩu khổng lồ và dòng FDI ồ ạt. Giá đất rẻ, thuế thấp, nhân công rẻ – Trung Quốc tự nguyện biến mình thành công xưởng làm thuê cho thế giới.

Chỉ đến khi kinh tế toàn cầu trục trặc, doanh nghiệp FDI thu hẹp hoặc rút đi, Trung Quốc mới thấm mặt trái: thất nghiệp tăng, thu nhập cá nhân không theo kịp GDP, xã hội bất ổn. Lúc ấy mới thấy việc ưu ái FDI, coi nhẹ doanh nghiệp nội địa là một kiểu tự hủy.

Ngay cả khi đã chuyển hướng, đề cao tiêu dùng nội địa, nói nhiều đến “lưu thông kép”, đầu tư trở lại cho chuỗi cung ứng trong nước, tiến trình sửa sai vẫn chậm chạp và cực kỳ tốn kém. Hàng tỷ người dân vẫn đang trả giá cho sai lầm của những năm chạy theo chỉ tiêu tăng trưởng và kim ngạch xuất khẩu.

Việt Nam đang đi vào vết xe cũ?
Việt Nam, vì nhiều lý do, vẫn nhìn Trung Quốc như một “khuôn mẫu”, sao chép từ tư duy quản trị đến cách điều hành kinh tế – xã hội. Không khó hiểu khi các viên chức lãnh đạo hân hoan với con số “tổng thương mại” kỷ lục, dù thực trạng đời sống cho thấy dân chúng ngày càng tuyệt vọng về hiện tại lẫn tương lai.

Câu hỏi then chốt không nằm ở chỗ 801 tỷ USD đẹp cỡ nào, mà ở chỗ: ai hưởng lợi từ đó, và ai sẽ gánh hậu quả? Khi doanh nghiệp nội địa lụn bại, khi lao động chỉ làm thuê với thu nhập thấp, khi lợi nhuận chảy ra ngoài, thì cái gọi là “tự hào” ấy khác gì tự sát kinh tế?

Tự hào cho ai, và cái giá ai trả?
Một quốc gia không thể trở thành “thu nhập cao” chỉ bằng những con số gộp. Không thể vươn lên bằng cách khoe tổng thương mại, trong khi nền tảng doanh nghiệp nội địa rỗng dần. Và càng không thể xây tương lai trên sự lạc quan được nuôi bằng hỏa mù thống kê.

Nếu cứ tiếp tục say sưa với những con số đẹp mà né tránh câu hỏi về chất lượng tăng trưởng, về nội lực kinh tế, về sinh kế thực sự của người dân, thì đến năm 2045, điều còn lại rất có thể không phải là “quốc gia phát triển”, mà là một xã hội trả giá nặng nề cho một thời tự hào… sai chỗ.

Và như thường lệ, người gánh hậu quả, e rằng vẫn chỉ có một đáp án quen thuộc: lại là dân.

Việt Nam thành “điểm nóng” né xuất xứ: ánh đèn Nikkei rọi thẳng vào Móng Cái
Theo một cuộc điều tra công phu được Nikkei Asia công bố ngày 23/12/2025, Việt Nam đang nổi lên như tâm điểm của một chiến dịch “né (rửa) xuất xứ” quy mô lớn, giúp hàng hóa Trung Quốc đi đường vòng để tránh các đòn thuế quan từ Mỹ dưới thời Tổng thống Donald Trump. Nếu trước đây Việt Nam thường được nhìn như “bên hưởng lợi” từ thương chiến Mỹ–Trung, thì bức tranh mới cho thấy Hà Nội đang bị kéo thẳng vào vùng gió giật: vừa có tiền, vừa có rủi ro, và rủi ro thì có thể đến rất nhanh.

Móng Cái: từ thành phố biên giới thành mắt xích chiến lược của “đường vòng”
Điểm nhấn trong điều tra là Móng Cái – nơi được mô tả như một “thủ phủ” mới của hàng chuyển hướng. Tại cửa khẩu cầu Bắc Luân 2, xe tải xếp hàng dài từ sáng sớm. Nhiều container in chữ Trung Quốc đi sang phía Việt Nam, rồi container rỗng quay đầu trở lại để tiếp tục vòng quay. Dòng chảy ấy không còn là chuyện lẻ tẻ; nó đang vận hành như một guồng máy.

Tính đến tháng 7/2025, lượng hàng qua khu vực này tăng 43%, số doanh nghiệp làm thủ tục xuất nhập khẩu tăng 40%, trong đó có gần 600 doanh nghiệp mới thành lập. Một “hệ sinh thái” giao thương mọc lên theo nhịp bánh xe container: nhanh, dày, và khó lần ra đâu là hàng thật sản xuất tại Việt Nam, đâu là hàng “đi ngang qua” để thay áo.

Hạ tầng – thứ vốn được kỳ vọng là động lực phát triển – lại trở thành đường băng lý tưởng cho dòng hàng này. Cao tốc Vân Đồn – Móng Cái (khánh thành năm 2022) rút ngắn đáng kể thời gian về Hà Nội và cảng Hải Phòng, giúp hàng hóa “trôi” mượt hơn, nhanh hơn, rẻ hơn. Sát biên giới, các dự án bất động sản lớn cũng mọc lên, như Vinhomes Golden Avenue, được phát triển theo dạng “thị trấn kiểu Trung Quốc” để hút dòng người, dòng vốn, và phục vụ làn sóng giao thương đang phình to.

Công nghệ “rửa xuất xứ”: công khai, tinh vi và có “dịch vụ trọn gói”
Nikkei mô tả một thực tế nhức nhối: việc “biến hình” cho hàng hóa không còn là trò lén lút ở góc khuất. Nó được chào mời như một dịch vụ. Các công ty môi giới tại Thâm Quyến và Triều Châu hướng dẫn khách gửi hàng sang Việt Nam (hoặc Malaysia, Indonesia), đổi container, xóa ký tự tiếng Trung, tẩy dòng chữ “Made in China” trên bao bì. Quan trọng hơn, họ hứa “lo trọn gói” giấy tờ chứng nhận xuất xứ (C/O) từ cơ quan công quyền ở nước thứ ba, biến một lô hàng đội lốt thành “hàng Việt” hợp thức trên giấy.

Tập đoàn tài chính ING chỉ ra một nghịch lý đáng ngờ: xuất khẩu của Việt Nam sang Mỹ tăng vọt, trong khi năng lực sản xuất nội địa lại không tương ứng. Nói cách khác, Việt Nam có thể không phải “nhà máy” tạo ra giá trị, mà đang bị đẩy vào vai “trạm trung chuyển” – nơi hàng hóa thay áo trước khi sang Mỹ.

Ba thế khó của Hà Nội: lợi ích trước mắt, cái giá dài hạn
Từ các dữ liệu nêu trên, Hà Nội bị đẩy vào một tình thế vừa chính trị vừa kinh tế, mà sai một ly có thể trả giá bằng cả đường xuất khẩu.

Thế khó thứ nhất là nguy cơ “lãnh đạn” thuế quan 40%. Chính quyền Trump đã cảnh báo có thể áp thuế trừng phạt lên tới 40% với Việt Nam nếu phát hiện Việt Nam tiếp tay cho hàng Trung Quốc chuyển hướng. Đây không chỉ là đòn đánh vào nhóm doanh nghiệp “làm lậu”, mà là nguy cơ vạ lây lên toàn bộ hàng hóa chính ngạch của Việt Nam sang Mỹ. Trong một nền kinh tế dựa mạnh vào xuất khẩu, cú đánh kiểu đó chẳng khác gì bẻ gãy trụ đỡ.

Thế khó thứ hai là bài toán quản lý gần như bất khả thi. Khi phía Trung Quốc chủ động làm giả hồ sơ ngay từ đầu, cộng thêm quy mô hàng hóa quá lớn, hải quan Việt Nam khó lòng “ôm” hết. Dù Hà Nội công bố đã xử lý gần 7.000 vụ gian lận trong tháng 5, con số ấy vẫn giống “muối bỏ bể” so với dòng chảy thực tế. Siết lỏng thì Mỹ nghi ngờ. Siết chặt quá mức (kiểm tra 100%) thì chuỗi cung ứng tắc nghẽn, doanh nghiệp trong nước và dòng logistics chịu thiệt ngược, kinh tế lại khựng.

Thế khó thứ ba là mất niềm tin chiến lược từ Hoa Kỳ. Washington cho rằng Việt Nam đã “ngầm chấp thuận” cho việc chuyển hướng hàng hóa. Dù Việt Nam đã nỗ lực ngoại giao và đạt thỏa thuận thuế quan vào tháng 7, sự nghi ngờ vẫn còn nguyên. Dữ liệu tàu bè cho thấy số tàu container từ Trung Quốc cập cảng Hải Phòng tăng gấp đôi, khiến cảng biển Việt Nam bị nhìn như “cánh tay nối dài” của Trung Quốc. Điều này đặc biệt nguy hiểm trong bối cảnh phe “diều hâu” trong chính quyền Trump luôn sẵn sàng đòi biện pháp cứng rắn.

Việt Nam không còn đứng ngoài: từ “khe cửa hưởng lợi” thành “mặt trận trực tiếp”
Bài điều tra của Nikkei gợi một kết luận lạnh người: Việt Nam không còn là người đứng ngoài quan sát thương chiến để nhặt cơ hội rơi vãi. Việt Nam đã trở thành một phần của cuộc chơi, thậm chí là một “mặt trận” trực tiếp. Khi hàng đội lốt đi qua biên giới, đi xuống cảng, đi thẳng sang Mỹ, thì câu chuyện không còn là kinh tế thuần túy; nó thành câu chuyện niềm tin, chiến lược, và rủi ro trừng phạt.

Sự kiên nhẫn của Washington được mô tả là đang cạn dần. Và nếu Hà Nội không có những bước đi quyết liệt, minh bạch, đủ sức thuyết phục rằng Việt Nam không phải “trạm rửa xuất xứ”, thì cái giá phải trả có thể không chỉ là vài bản tin nóng, mà là một đợt sóng thuế quan đủ mạnh để làm chao đảo cả nền kinh tế xuất khẩu.