ASEAN Hai cây thập tự giữa Manila 14 triệu dân: nơi yên nghỉ của 17.000 lính Mỹ và một mồ chôn tập thể 600 nạn nhân

[Gibbs]

Ở một siêu đô thị châu Á đông đúc, ồn ào, chật chội với khoảng 14 triệu dân, có hai điểm chôn cất chỉ cách nhau chưa đầy 10 dặm. Nhưng hai nơi ấy giống như hai chiếc “nút thắt” của ký ức: đứng đó là nghe lịch sử nói bằng sự im lặng. Một nơi cho bạn đọc tên, đọc đời người. Một nơi chỉ có một cây thập tự trắng, cạnh miệng hầm dẫn xuống địa ngục bằng đá của một pháo đài cổ.

Haunted và holy. Ám và thiêng. Đó là những dấu vết cuối cùng của một cuộc chiến toàn cầu còn kẹt lại giữa Manila.

Manila American Cemetery: 17.111 bia mộ, 152 mẫu cỏ, và một “ốc đảo” ngay cạnh các tòa nhà kính
Chỉ vài bước khỏi những tòa cao ốc sáng loáng ở khu Bonifacio Global City, Manila American Cemetery hiện ra như một ốc đảo bình yên trong một trong những thành phố đông nhất thế giới. Vừa qua cổng, tiếng xe máy, tiếng jeepney, tiếng còi bất tận của Manila như bị “tắt công tắc”. Chỉ còn tiếng một chiếc xe điện của người làm vườn, và thỉnh thoảng tiếng phi cơ cất cánh từ sân bay cách đó khoảng ba dặm.

Trên 152 mẫu Anh cỏ được chăm tỉ mỉ là những hàng bia mộ thẳng tắp: tổng cộng 17.111 bia. Trong đó có 16.938 thập tự Latin và 175 ngôi sao David. Đây được xem là khu an táng đơn lẻ lớn nhất dành cho thương vong Thế chiến II của Mỹ.

Cảm giác đầu tiên không phải là “đẹp”, mà là “đúng”. Mọi thứ đúng đến lạnh người: khoảng cách, hàng lối, độ nghiêng của sườn đồi, và sự đồng đều của trắng – như một biển lặng mà mỗi con sóng là một cái tên.

Những người “mất tích” cũng được gọi tên: 36.286 chữ khắc trên đá vôi
Trên đỉnh đồi là một công trình tưởng niệm hình vòng tròn dành cho những người “không tìm thấy hài cốt” sau chiến tranh. 36.286 cái tên được khắc trên những phiến đá vôi lớn, như một danh sách khổng lồ của sự dang dở.

Khoảng 3.000 bia trong nghĩa trang thuộc về “người lính vô danh”, với dòng chữ quen thuộc: “Một chiến hữu được biết đến, chỉ bởi Thượng Đế.” Trong chiến tranh, ngay cả cái tên cũng có thể bị biển và lửa xóa đi; nhưng ở đây, người ta cố trả lại cho họ một vị trí, một đường thẳng, một sự kính trọng.

Một bia mộ, một đời người: chàng lính da đen 20 tuổi và sự bình đẳng dưới lòng đất
Gần lối vào, có bia của Binh nhất Alfred Davenport. Anh là lính bộ binh da đen, quê Plymouth, North Carolina, chết vì vết thương trong chiến dịch ở Bougainville (quần đảo Solomon) tháng 6/1944, khi mới 20 tuổi.

Davenport từng phục vụ trong đơn vị bị phân biệt dành riêng cho lính da đen. Nhưng ở đây, anh và đồng đội nằm cạnh nhau “bất kể cấp bậc, chủng tộc, tôn giáo, giới tính hay quốc tịch”. Đất đã làm điều mà đời người đôi khi không làm nổi: đặt mọi khác biệt xuống, và giữ lại phần người.

Năm anh em nhà Sullivan: một gia đình gãy đôi giữa biển Solomon
Trong khu tưởng niệm hải quân, có năm cái tên đứng cạnh nhau: George, Francis, Joseph, Madison và Albert Sullivan – năm anh em từ Iowa. Họ cùng phục vụ trên tuần dương hạm hạng nhẹ USS Juneau và cùng thiệt mạng khi tàu bị ngư lôi Nhật đánh chìm trong trận Guadalcanal năm 1942.

Cái chết của họ được mô tả là tổn thất lớn nhất đối với một gia đình trong lịch sử quân đội Mỹ. Và họ không phải câu chuyện “anh em” duy nhất: trong lòng đất của nghĩa trang này có hài cốt của 21 cặp anh em, nằm cạnh nhau, như một lời thề chưa từng nói thành lời.

Không chỉ là nghĩa trang: bản đồ khảm, biểu đồ trận đánh, và một lớp học lịch sử ngoài trời
Manila American Cemetery không chỉ để viếng. Nó còn là một “bài học lịch sử” được dựng bằng đá, cỏ và ký ức. Trên tường của công trình tưởng niệm vòng tròn là những bản đồ khảm mô tả chiến tranh Thái Bình Dương, từ các trận then chốt như Midway đến những chiến dịch kéo dài nhiều năm, kể cả hành trình của tàu ngầm Mỹ và danh sách 49 chiếc “không bao giờ về”.

Một trung tâm đón khách hiện đại nằm gần đó trưng bày hiện vật, câu chuyện cá nhân, kỷ vật, và có cả tour miễn phí cho ai muốn hiểu sâu hơn. Những mẩu đời người trong tủ kính khiến các hàng thập tự ngoài kia bớt “trừu tượng”: chiến tranh không còn là bản đồ, mà là một lá thư, một tấm ảnh, một chiếc huy hiệu đã sờn.

Fort Santiago: chỉ một cây thập tự trắng và một miệng hầm dẫn xuống bóng tối
Rời “ốc đảo” ấy, chạy khoảng 9 dặm (nhưng ở Manila có thể thành cả giờ vì kẹt xe), bạn đến Fort Santiago – pháo đài đá do người Tây Ban Nha xây cuối thế kỷ 16, rồi được sửa đổi qua các thời kỳ Tây Ban Nha, Anh, Mỹ và Nhật.

Nơi này nổi tiếng với người Philippines vì Jose Rizal – anh hùng dân tộc, một trong những biểu tượng của khát vọng tự chủ – đã bị giam những ngày cuối trước khi bị xử bắn năm 1896. Một bảo tàng nhỏ đọc lại thư từ cuối đời của Rizal, câu chữ bình tĩnh đến nhói.

Nhưng vào một buổi sáng ngày thường, căn phòng của Rizal không phải thứ níu chân đám đông lâu nhất.

Vài chục bước chân thôi, là cây thập tự trắng của một mồ chôn tập thể, ngay cạnh lối xuống hầm ngục dưới Baluarte de Santa Barbara, sát bờ sông Pasig. Trên bệ có khắc: cây thập tự này đánh dấu nơi yên nghỉ cuối cùng của khoảng 600 người Philippines và Mỹ – nạn nhân của những tội ác trong những ngày cuối tháng 2/1945.

Ở đây không có bia riêng, không có tiểu sử, không có “những câu chuyện để đọc”. Chỉ có một con số, và một khoảng trống.

“Bị khóa lại để chết đói và ngạt thở”: 600 thân phận trong lòng đá
Bên trong hầm có bảng thông tin mô tả điều mà quân đội Mỹ phát hiện sau trận Manila năm 1945: từng lớp, từng lớp thi thể – khoảng 600 tù nhân – bị khóa trong hầm và bị bỏ mặc để chết vì đói và ngạt thở.

Có ảnh tư liệu, có tượng phục dựng cảnh thời chiến. Nhưng ngay cả khi đặt trong bối cảnh du lịch, hầm vẫn ẩm, chật, ngột ngạt. Chỉ vài phút là bạn muốn bước ra để thở, để thấy nắng, để tự nhắc mình rằng mình còn sống.

Có lẽ vì vậy mà lời đồn “có vong” ở đây tồn tại dai dẳng. Người ta kể về những cơn lạnh đột ngột, những luồng gió lạ, tiếng thì thầm, thậm chí cảm giác như có ai chạm vào. Có người còn nói Rizal vẫn “đi lại” trong pháo đài. Không ai chứng minh được. Nhưng nhiều nơi, ký ức quá nặng thì tự nó đã giống một bóng hình.

Memorare Manila 1945: tượng đài cho 100.000 dân thường và 36 điểm thảm sát
Rời Fort Santiago, đi trong khu tường thành Intramuros, bạn gặp một dấu mốc khác: tượng đài Memorare Manila 1945, dựng năm 1995 để tưởng niệm 100.000 thường dân thiệt mạng trong trận Manila kéo dài một tháng đầu năm 1945.

Thông điệp ở đây không “một màu”: những nạn nhân chủ yếu là người chết vì hành vi tàn bạo của lực lượng Nhật, đồng thời cũng là nạn nhân của các đợt pháo kích hạng nặng từ phía Mỹ trong trận tái chiếm. Gần đó có tấm bảng liệt kê 36 địa điểm thảm sát quanh Manila – một danh sách địa danh nghe như tiếng rơi của đá.

Nhiều người nói ở đây cũng “có linh hồn tụ lại”. Có thể đúng, có thể không. Nhưng nếu đứng lâu, bạn sẽ hiểu: một thành phố từng bị nghiền nát đến vậy thì nỗi đau của nó không dễ tan.

Khoảnh khắc “huyền nhiệm”: bóng người đi ngược nắng giữa rừng thập tự
Tác giả bài tường thuật kể rằng anh không thấy ma ở Fort Santiago hay Intramuros. Nhưng ở nghĩa trang Mỹ, có một khoảnh khắc khiến anh dừng lại.

Buổi chiều, mặt trời ở phía trước. Thế mà bóng anh lại hiện rõ… cũng ở phía trước. Anh giật mình quay lại tìm nguồn sáng, và nhận ra ánh nắng đang phản chiếu từ mặt kính một tòa nhà cao tầng ở Bonifacio Global City, bắn một luồng sáng xiên vào nghĩa trang, khiến bóng anh “đi ngược nắng” trong chưa đầy một phút.

Không phải dấu hiệu, có lẽ chỉ là trùng hợp. Nhưng trong một nơi mà 17.111 bia mộ đứng im như hàng quân, chỉ một phút ấy thôi cũng đủ khiến người ta chạm vào cảm giác mơ hồ: đời sống hiện đại và cái chết lịch sử đang đứng sát nhau đến mức nào.

Manila còn sống, nhưng Thế chiến II vẫn nằm đó – cách chúng ta vài bước chân
Hai điểm chôn cất, chưa đầy 10 dặm. Một nơi là 17.000 câu chuyện có tên, có hàng lối, có bản đồ chiến tranh và những cái chết rơi rải khắp Thái Bình Dương. Một nơi là một cây thập tự duy nhất cho khoảng 600 con người bị khóa trong bóng tối.

Giữa hai nơi ấy là Manila của hôm nay: xe cộ, cao ốc, kính phản quang, du khách, tiếng cười và tiếng rao. Nhưng chỉ cần bước qua cổng, đi xuống bậc đá, hoặc đứng giữa những hàng thập tự trắng, bạn sẽ hiểu: lịch sử không biến mất. Nó chỉ lùi vào im lặng, chờ người ta cúi đầu nghe lại.