Bên trong những trung tâm số liệu AI: Bẩn, tối tăm, và cái giá trị thật sự của trí tuệ nhân tạo

[trungthuc]

Trung tâm số liệu Colossus, Memphis, Tennessee
Theo trang mạng The Atlantic, AI đang làm thay đổi phương cách mà con người sẽ làm việc, học tập, và giao tiếp với thế giới chung quanh, một điều đó mài ai ai cũng nhận thấy ra. Nhưng có một phần tối trong câu chuyện này ít khi được kể ra: đằng sau mỗi câu trả lời thông minh từ ChatGPT, mỗi ảnh được tạo ra bởi Midjourney, hay mỗi đoạn code mà GitHub Copilot gợi ý, là những tòa nhà khổng lồ đang tiêu thụ nguồn điện năng không khác gì một thành phố nhỏ, khi luôn cho tỏa nhiệt, xả khí, và mọc lên trên chính những mảnh đất của các nơi dân cư đang phải gánh chịu mọi hậu quả.

Một bài phóng sự điều tra của tạp chí The Atlantic sẽ đưa chúng ta đến tận nơi để nhìn thẳng vào thực tế không hề sáng sủa đó, và điểm đến đầu tiên là thành phố Memphis, tiểu bang Tennessee, nơi có một cơ sở mang tên rất đặc trưng: Colossus.

Cách tiếp cận khác biệt: Ngửi trước đi, rồi hãy nhìn sau

Ông KeShaun Pearson, giám đốc tổ chức bất vụ lợi Memphis Community Against Pollution, đưa phóng viên cua Atlantic đến thăm địa điểm không phải qua cách giải thích số liệu, mà qua việc cách yêu cầu anh hạ cho cửa kính xe xuống. "Hãy cảm nhận trước, rồi mới nhìn sau", đó là tinh thần của chuyến đi này. Và quả thật, trước khi Colossus hiện ra trước mắt, đã nghe thấy xuất hiện ra qua khứu giác: mùi bồ hóng, xăng dầu, nhựa đường. Rồi một cảm giác ngứa rát len lỏi vào mũi và cổ họng, như thể đang sắp bị cảm cúm. Tiếp theo là tiếng ầm ì của các xe cần cẩu và xe tải. Và cuối cùng, sau một hàng cây, một rừng trụ điện hiện ra, rồi đến tòa nhà. Một cái kho màu trắng, to hơn mười hai sân đá banh gộp lại.

Lý do mà ông Pearson chọn ra cách để tiếp cận không phải là ngẫu nhiên. Khu vực phía Tây Nam Memphis đã không còn xa lạ với hệ thống kỹ nghệ nặng: bên phải đường là một nhà máy than đã bị đóng cửa, bên trái là một nhà máy điện đang chạy bằng tuabin khí đốt. Và giờ đây, nơi này có thêm một siêu dự án kỹ nghệ mới, lần này mang màu sắc của tương lai, nhưng gánh nặng thì vẫn thấy quen thuộc như lúc xưa.

Colossus, thực chất là gì?
Colossus là tên gọi của trung tâm số liệu do công ty trí tuệ nhân tạo xAI của Elon Musk tiến hành xây dựng tại Memphis. Đây là cơ sở được thiết kế để huấn luyện Grok, mô hình AI của xAI đang cạnh tranh trực tiếp với GPT của OpenAI và Gemini của Google. Cái tên "Colossus" không phải là ngẫu nhiên: nó gợi lên hình ảnh của một thứ gì đó khổng lồ, vượt ngoài tầm nhìn thông thường.

Trung tâm này được trang bị với hàng chục ngàn con chip GPU của Nvidia, loại chip H100 chuyên dụng cho AI, và hoạt động liên tục để "huấn luyện" cho Grok nắm hiểu ngôn ngữ, lý luận, và sáng tạo ra nội dung. Để có thể hình dung: mỗi lần chúng ta đặt ra câu hỏi với một mô hình AI, hệ thống phía sau phải cho xử lý hàng tỷ phép tính chỉ trong tích tắc. Nhân con số đó lên với hàng triệu người sử dụng mỗi ngày, và bạn sẽ hiểu tại sao cơ sở hạ tầng cần phải to lớn đến mức này. Giai đoạn huấn luyện, tức là "dạy" mô hình từ đầu, sẽ còn tốn kém cao hơn gấp nhiều lần so với giai đoạn cho vận hành bình thường, và đó là thứ mà trung tâm Colossus đang thực hiện ngày đêm.

Elon Musk từng mô tả mục tiêu của xAI là "tìm kiếm sự thật về vũ trụ." Phóng viên của The Atlantic muốn diễn đạt lại cụ thể hơn: đây là nơi mà Musk "dự định xây dựng lên một vị thần". Một câu nói vừa mang tính hài hước, vừa gợi lên một câu hỏi nghiêm túc: cái giá để xây dựng một "vị thần" như vậy sẽ tốn bao nhiêu, và ai đang phải gánh trả?

Tại sao cho là "bẩn" và "tối tăm"?
"Bẩn" ở đây đúng thật là nghĩa đen. Trung tâm số liệu này đang tiêu thụ một số lượng điện khổng lồ, và nguồn điện đó phải cần đến từ nơi đâu đó. Tại Memphis, câu trả lời phần lớn là từ các nhà máy điện sử dụng nhiên liệu hóa thạch. Những tuabin khí đốt khổng lồ đang vận hành ngay gần đó không phải là để trang trí, chúng đang cung cấp nguồn năng lượng cho Colossus và các dự án kỹ nghệ tương tự. Kết quả là cộng đồng dân cư chung quanh đang phải hít thở không khí bị ô nhiễm nặng hơn, gánh chịu thêm tiếng máy chạy ồn, và đối mặt với những rủi ro về sức khỏe mà họ không hề được hỏi ý kiến trước.

Đây không phải chuyện riêng lẻ của thành phố Memphis này. Trên toàn cầu, các trung tâm số liệu hiện đang tiêu thụ khoảng 1–2% tổng số lượng điện năng của thế giới, và con số này sẽ còn tăng nhanh theo sự bùng nổ của AI. Ngoài điện năng, các cơ sở này còn cần số lượng nước khổng lồ để làm mát các máy chủ (server). Một trung tâm số liệu lớn có thể sử dụng vài triệu lít nước mỗi ngày, một gánh nặng đặc biệt nghiêm trọng tại các khu vực đang đối mặt với nạn hạn hán.

Còn chuyện "tối tăm", hay "dystopian", là do sự tương phản. Câu chuyện phổ biến chung quanh AI luôn hướng về tương lai tươi sáng: năng suất tăng, y tế được cải thiện, giáo dục trở nên bình đẳng hơn, AI sẽ thực hiện mọi việc cho con người. Nhưng thực tế, trên mặt đất lại hoàn toàn khác: những cơ sở hạ tầng phục vụ tương lai đó đang được thiết lập ra tại những cộng đồng dân cư có mức thu nhập thấp, đã và đang chịu đựng sự ô nhiễm kỹ nghệ to tát nhất. Đó là một dạng bất công môi trường rất quen thuộc, vì kẻ hưởng lợi và người gánh chịu hậu quả là hai nhóm người hoàn toàn khác nhau. Các công ty muốn "xây dựng lên một vị thần", nhưng người ngửi mùi khói độc hại là người dân tại các khu dân cư nghèo, khó khăn.

Chuyện gì đang thực sự xảy ra với AI?
Câu chuyện về Colossus không chỉ có đề cập đến một tòa nhà ở Memphis. Nó là dấu hiệu của một xu hướng lớn hơn đang định hình lại thế giới vật lý, và đó là điều cần nên nắm hiểu rõ nếu đang làm việc trong ngành kỹ nghệ.

Cuộc đua trí tuệ nhân tạo hiện tại giữa OpenAI, Google, Meta, xAI, Anthropic và hàng chục tên tuổi khác, về bản chất là cuộc đua về nguồn tài nguyên được tính toán sâu rộng . AI cần có nhiều GPU hơn, nhiều nguồn điện hơn, nhiều dữ kiện hơn thì sẽ huấn luyện được mô hình mạnh hơn. Điều đó đã tạo ra động lực cho xây dựng hàng loạt những trung tâm số liệu ngày càng lớn hơn, ở những nơi có giá điện rẻ và ít rào cản quy định nhất về môi sinh môi trường, và thường thì đó là những nơi dân cư ít có tiếng nói nhất.

Ngoài ra, còn một câu hỏi về mức hiệu quả. Phần lớn khả năng tính toán khổng lồ này được áp dụng để huấn luyện các mô hình ngày càng lớn hơn, nhưng liệu rằng "lớn hơn" có đồng nghĩa với "thông minh hơn theo cách thực sự có ích" hay không, vẫn là câu hỏi chưa hề có câu trả lời dứt khoát. Cộng đồng nghiên cứu AI đang có nhiều tranh luận về việc liệu cho tăng quy mô mô hình sẽ mang lại lợi ích về tỷ lệ thuận nữa hay không, hay là chúng ta đang đổ thêm nguồn tiền đầu tư điện rồ vào một đường cong với lợi suất giảm dần.

Chưa ai có câu trả lời dứt khoát. Nhưng điều này đã đặt con người vào một vấn đề mới: khi chúng ta nói về AI sẽ làm thay đổi thế giới, thì chúng ta đang nhìn vào thế giới mới này như thế nào? Bản demo hay ho tại một sự kiện hội nghị hay cộng đồng dân cư ở Memphis đang phải hít thở mùi khói bị ô nhiễm ngày đêm mà không thể lên tiếng phản đối?

Câu trả lời, như thường lệ, nằm ở cả hai nơi cùng một lúc.

ST