CHINA Đô-la chao đảo, vàng lập đỉnh: Trung Quốc tung “ván cờ Nhân dân tệ”

[Gibbs]

Thị trường tài chính những tuần gần đây giống như một mặt hồ bị ném đá liên hồi: sóng dội chồng sóng. Đồng bạc xanh rơi về mức thấp nhất trong khoảng bốn năm, trong khi giới đầu tư lại ùa vào “hầm trú ẩn” quen thuộc là vàng, đẩy giá lên những cột mốc kỷ lục – có thời điểm vượt ngưỡng 5.500 USD/ounce.
Giữa cơn chao đảo ấy, Bắc Kinh nhìn thấy một cơ hội hiếm: không phải để hất đô-la khỏi ngai vàng ngay lập tức, mà để chen chân sâu hơn vào sân chơi mà lâu nay Mỹ gần như độc chiếm.

“Giấc mơ Nhân dân tệ dự trữ”: thông điệp được tung ra đúng thời điểm
Cuối tuần qua, tạp chí lý luận hàng đầu của Đảng Cộng sản Trung Quốc – Qiushi – công bố lại nội dung phát biểu của Tập Cận Bình ( Xi Jinping ) (được cho là đưa ra trong năm 2024) về tham vọng xây dựng một “đồng tiền mạnh”, được sử dụng rộng rãi trong thương mại, đầu tư và thị trường ngoại hối; đi kèm là một ngân hàng trung ương “đủ lực” để hút vốn, tăng ảnh hưởng và tham gia định hình giá cả toàn cầu.
Việc “đánh tiếng” vào đúng lúc đô-la mất phong độ khiến thông điệp ấy nghe như một cú gõ cửa: khi người ta bắt đầu nghi ngờ người dẫn đường cũ, kẻ thách thức chỉ cần xuất hiện và nói: tôi ở đây.

Vì sao mọi chuyện nóng lên lúc này?
Sự bất định địa chính trị và kinh tế đang được khuếch đại bởi cách điều hành “khó đoán” của Donald Trump: các vòng áp thuế, lời đe dọa, rồi lại mở đường đàm phán… tạo ra cảm giác chính sách có thể đổi chiều rất nhanh. Reuters ghi nhận đô-la sụt về đáy 4 năm trong bối cảnh tâm lý nhà đầu tư lung lay bởi tranh cãi chính sách và câu chuyện độc lập của ngân hàng trung ương.
Thêm một lớp bất ổn nữa: Nhà Trắng đề cử Kevin Warsh thay cho Jerome Powell ở Federal Reserve, làm thị trường nhạy cảm hơn với rủi ro “chuyển hướng” chính sách tiền tệ.
Khi nỗi lo tăng, người ta mua vàng; và khi câu hỏi về “độ chắc” của đô-la lớn dần, những đồng tiền khác – kể cả Nhân dân tệ – có thêm đất để kể câu chuyện của mình.

Đô-la mạnh vì điều gì? Vì sao ai cũng muốn “ngồi ghế” đó?
Đô-la không chỉ là tiền Mỹ; nó là hạ tầng của thương mại và tài chính toàn cầu. Từ sau Bretton Woods Agreement, vai trò “đồng tiền trung tâm” giúp Mỹ vay rẻ hơn, thanh toán thuận tiện hơn, và đặc biệt là có công cụ trừng phạt tài chính hữu hiệu.
Vì thế, thách thức đô-la không đơn giản như in thêm tiền hay kêu gọi khẩu hiệu. Muốn thành tiền dự trữ, một đồng tiền phải đi kèm thị trường vốn sâu, thanh khoản lớn, khuôn khổ pháp lý đáng tin và sự tự do luân chuyển đủ rộng để các ngân hàng trung ương cất giữ mà không sợ “kẹt cửa”.

Trung Quốc đã làm gì để “đỡ” Nhân dân tệ?
Thực tế, Bắc Kinh đã đi đường dài hơn một thập kỷ: mở thêm kênh cho nhà đầu tư tiếp cận chứng khoán, trái phiếu; cải tiến thanh toán xuyên biên giới; thúc đẩy dùng Nhân dân tệ trong thanh toán thương mại – nhất là với các đối tác ở nhóm nền kinh tế đang phát triển. Nhiều phân tích cho thấy sau các lệnh trừng phạt phương Tây đối với Nga, nhu cầu sử dụng Nhân dân tệ trong một số dòng chảy thương mại tăng rõ, vì Trung Quốc vẫn là đối tác lớn của Nga.
Bắc Kinh cũng hưởng lợi từ “tâm lý phòng thủ” của thế giới: khi một nước lo bị Mỹ áp thuế hay chế tài, họ tự nhiên muốn có phương án dự phòng cho hệ thống thanh toán và dự trữ.

Nhưng “lên ngôi” không dễ: con số của IMF nói gì?
Dù dư luận bàn nhiều về “phi đô-la hóa”, thực tế kho dự trữ ngoại hối toàn cầu vẫn là sân chơi của đô-la. Dữ liệu COFER của International Monetary Fund cho thấy đô-la vẫn chiếm phần lớn (xấp xỉ 57% trong các quý gần đây), euro khoảng 20%, còn Nhân dân tệ vẫn ở mức rất nhỏ (quanh vài phần trăm).
Nói cách khác: cánh cửa có hé, nhưng hành lang còn dài.

Rào cản lớn nhất: niềm tin và “cái khóa dòng vốn”
Giới chuyên môn thường chỉ ra một nghịch lý: để thế giới giữ Nhân dân tệ nhiều hơn, Trung Quốc cần thị trường tài chính mở và dòng vốn ra vào thuận; nhưng mở rộng quá nhanh lại đụng rủi ro ổn định trong nước. Vì vậy, các biện pháp kiểm soát vốn chặt chẽ vẫn là “cái khóa” khiến nhiều định chế tài chính ngần ngại đặt cược lớn.
Chưa kể, Trung Quốc cũng có động cơ giữ tỷ giá theo hướng hỗ trợ xuất khẩu – điều này đôi khi mâu thuẫn với hình ảnh một đồng tiền “dự trữ” mà thế giới muốn cất giữ dài hạn.

Châu Âu cũng muốn “đi thêm một bước”, và thế giới có thể đa cực hơn
Không chỉ Trung Quốc, một số tiếng nói ở châu Âu cũng muốn đồng euro có vai trò quốc tế lớn hơn. European Central Bank từng nhấn mạnh việc mở ra cơ hội để euro tăng vị thế toàn cầu nếu có chính sách phù hợp, và đây là chủ đề được nhắc đi nhắc lại trong nhiều bài phát biểu, phân tích thời gian qua.
Nếu xu thế này tiếp diễn, viễn cảnh dễ xảy ra nhất không phải “đô-la sụp, Nhân dân tệ lên ngôi”, mà là một hệ thống đa trụ: đô-la vẫn dẫn đầu, euro giữ vai trò lớn, còn Nhân dân tệ mở rộng thêm “đất” trong thương mại và dự trữ – vừa đủ để Bắc Kinh giảm lệ thuộc, vừa đủ để Washington cảm thấy bị thách thức.

Bắc Kinh đang tận dụng khoảnh khắc đô-la chao đảo để quảng bá một thông điệp đơn giản: “chúng tôi ổn định hơn, đáng tin hơn, và có thể là lựa chọn thứ hai.” Nhưng để biến lựa chọn thứ hai thành lựa chọn chính, Trung Quốc phải trả lời những câu hỏi khó về minh bạch, tự do hóa thị trường vốn và độ tin cậy dài hạn.
Vậy nên, câu chuyện hiện tại giống một ván cờ dài hơi: chờ đối thủ tự sơ hở vì chính sự bất định của mình.