USA Tự do chưa kịp chạm tay: “Subu” Vedam và chiếc bẫy trục xuất, khi nỗi sợ ICE lan tới cả sân trường

[Gibbs]

Tự do vừa lóe lên đã bị dập tắt như que diêm gặp gió. Tháng Mười năm ngoái, Subramanyam “Subu” Vedam – người đàn ông tóc đã bạc, 64 tuổi – chuẩn bị bước ra khỏi nhà tù Pennsylvania sau gần bốn thập kỷ mang án mạng mà ông luôn khẳng định mình vô tội. Nhưng thay vì ôm lấy bầu trời ngoài song sắt, ông bị ICE “hốt” ngay sau khi cáo trạng được hủy, dựa trên một lệnh trục xuất cũ kỹ từ hàng chục năm trước. Tự do chưa kịp ấm bàn tay, ông đã rơi vào một cuộc chiến pháp lý khác: đấu để được ở lại nơi mình lớn lên từ thuở còn bế ngửa, bởi ông đến Mỹ từ Ấn Độ khi mới là một đứa trẻ.

Bốn mươi năm đi tìm công lý, đến lúc chạm cửa lại phải “xin” được thở
Vụ án đẩy Vedam vào tù bắt đầu từ đầu thập niên 1980. Sau hai phiên tòa, ông bị kết án tù chung thân không ân xá vì cái chết của người bạn – cựu bạn cùng phòng – Thomas Kinser, 19 tuổi. Kinser mất tích cuối năm 1980; nhiều tháng sau, hài cốt được tìm thấy trong một hố sụt, với vết đạn trên hộp sọ. Không tìm thấy hung khí, chỉ có một viên đạn cỡ .25 trong áo nạn nhân. Công tố khi đó nói với bồi thẩm đoàn rằng Vedam mua một khẩu súng .25 và đã dùng nó bắn bạn mình. Nhưng suốt nhiều năm, bên bào chữa luôn nghi ngờ: vết thương có tương thích với cỡ đạn ấy không, và “sợi chỉ” đạn đạo có bị kéo về một hướng từ đầu hay không.
Bước ngoặt chỉ đến khi một thẩm phán hủy án vào tháng 8/2025, sau khi lộ ra việc công tố đã giữ lại/không cung cấp đầy đủ những chi tiết đạn đạo có thể rất quan trọng cho bồi thẩm đoàn. Tòa kết luận Vedam đã không được xét xử công bằng, ông có quyền được xử lại. Rồi văn phòng công tố địa phương tuyên bố không theo đuổi phiên xử mới, hủy cáo buộc. Người ta cứ tưởng “oan gia” đã hóa giải. Ai ngờ, ngay ngày hôm sau, ICE mở một cánh cửa khác: lệnh trục xuất cũ – vốn dựa trên chính bản án nay đã bị hủy và một cáo buộc liên quan ma túy – được lôi ra như chiếc còng thứ hai.

“Đi đâu mà vội mà vàng, mà vấp phải đá mà quàng phải dây” – có khi đời người cũng vấp ngay đúng ngưỡng cửa trở về.

“Ngoại lệ” trong hồ sơ di trú – nhưng tự do vẫn phải chờ một phiên điều trần
Tuần trước, Hội đồng Kháng cáo Di trú Hoa Kỳ (Board of Immigration Appeals) – cơ quan hành chính cấp cao trong việc diễn giải và áp dụng luật di trú – xác định đây là một “tình huống đặc biệt” đủ điều kiện để mở lại hồ sơ di trú của Vedam, đồng thời bác nền tảng của lệnh trục xuất cũ vì nó bám vào bản án đã bị hủy. Thế nhưng, “mở lại hồ sơ” không đồng nghĩa “được bước ra ngoài”. Bộ Nội an (DHS) vẫn phản đối việc thả ông, tuyên bố việc hủy một bản án sẽ không làm họ chùn tay trong chiến dịch cưỡng chế. Phía luật sư của Vedam khẳng định ông là thường trú nhân hợp pháp, không phải người “ở lậu” như cách DHS gán nhãn.
Và rồi mọi thứ co lại trong một khoảnh khắc tưởng nhỏ mà nặng như đá: phiên điều trần bảo lãnh (bond) trước thẩm phán di trú – nơi sẽ quyết định Vedam có được tại ngoại trong lúc tiếp tục đấu tranh pháp lý hay không. Một đời người, đôi khi bị treo trên đúng một chữ “được” hay “không”.

Khi người lớn run tay, trẻ con run tim: nỗi sợ ICE tràn tới sân trường
Câu chuyện Vedam không chỉ là chuyện một thân phận. Nó phản chiếu một bầu không khí rộng hơn, nơi những cuộc truy quét nhập cư được “đẩy tốc” và nỗi sợ thì lan nhanh hơn tin tức. Ở Minnesota, có những gia đình kể rằng con cái họ – dù sinh ra trên đất Mỹ – vẫn hoảng hốt trước ý nghĩ “ICE xuất hiện”. Một bé gái 10 tuổi tên Madeleine nói với mẹ rằng nếu ICE đến trường, em sẽ trốn vào “chỗ bí mật” trên sân chơi; em còn vạch đường thoát qua khe hàng rào, ghi nhớ chỗ ẩn trong lớp học, thậm chí tìm nhà ở Nhật vì em đọc đâu đó đó là “nơi an toàn”. Nghe con tính đường “lánh nạn” như người lớn, cha mẹ chỉ còn biết nuốt nghẹn.
Có một cậu bé 9 tuổi ở Indiana bật khóc khi nghĩ đến các bạn cùng lớp từ Guatemala, Campuchia; nỗi lo của em là câu hỏi ngây thơ: “Nếu người ta bắt bạn con thì sao?” Ở California, có gia đình kể người mẹ không giấy tờ gần như tự “giam” mình trong nhà để tránh rủi ro, còn cả nhà thì sống bằng những kịch bản dự phòng, giấy tờ photo, và những cuộc trò chuyện mà đáng ra tuổi thơ không phải nghe. Một cô gái 19 tuổi gốc Guatemala được nhận nuôi từ khi 6 tháng tuổi nói rằng mỗi lần đi làm vẫn mang theo bản photo hộ chiếu Mỹ, và một mảnh giấy ghi thông tin nơi từng gắn với cuộc đời mình – như thể danh tính cần thêm một lớp “bùa hộ mệnh” mới yên.

“Con sâu làm rầu nồi canh” – nhưng đôi khi, nỗi sợ lại làm rầu cả một thế hệ: những đứa trẻ học cách cảnh giác trước khi học cách vô tư.

Vedam đã mất gần bốn mươi năm để chứng minh rằng mình không phải kẻ giết người. Khi công lý kịp ngoảnh mặt nhìn lại, ông lại phải chứng minh rằng mình không phải thứ nhãn dán mà hệ thống vừa vội vàng dán lên: “tội phạm”, “bất hợp pháp”, “đáng trục xuất”. Còn với trẻ em, các em không có luật sư, không có phiên điều trần, chỉ có nỗi sợ và trí tưởng tượng – thứ đáng lẽ dùng để vẽ mây, lại phải dùng để vẽ đường trốn.
Người ta hay nói “ở hiền gặp lành”, nhưng đời bắt người hiền phải đi hết đường quanh co mới tới được chữ “lành”.