South America Cú đánh Venezuela và “Donroe Doctrine”: Washington đưa Bắc Kinh vào tầm ngắm ở Mỹ Latin

[Gibbs]

Theo Reuters, rạng sáng 3/1/2026, Hoa Kỳ mở một chiến dịch quân sự bất ngờ tại Venezuela, bắt giữ Nicolás Maduro và đưa ông lên đường tới New York để đối mặt các cáo trạng hình sự. Với nhiều thủ đô trong khu vực, đây là khoảnh khắc “bụi vừa lắng xuống” thì một thông điệp khác đã hiện rõ: mục tiêu kế tiếp của Washington không chỉ là Caracas—mà là Trung Quốc.

Bởi nhiều năm qua, Bắc Kinh là chỗ dựa tài chính – dầu khí quan trọng của chính quyền Venezuela: tín dụng, dự án hạ tầng, và các thỏa thuận “dầu đổi nợ”. Khi Maduro bị loại khỏi bàn cờ, cái bị chấn động không chỉ là chiếc ghế ở Miraflores, mà còn là những sổ sách ngân hàng, những khoản nợ trả dần bằng dòng dầu thô—giờ đứng trước nguy cơ “mất đường về”.

“Donroe Doctrine”: tên mới của một vòng kim cô cũ
Trong các phát biểu gần đây, Donald Trump nói thẳng rằng nếu Washington không ra tay, “Trung Quốc và Nga đã ở đó… nhưng giờ họ sẽ không ở đó nữa”. Một số bình luận gia gọi cách tiếp cận này là “Donroe Doctrine”—một biến thể hiện đại, cứng rắn và mang màu “cưỡng ép chiến lược” của học thuyết gắn với James Monroe năm 1823.

Điểm đáng chú ý là lần này, “sân sau” không chỉ được hiểu như ảnh hưởng ngoại giao, mà là hạ tầng – chuỗi cung ứng – năng lượng. Chiến lược an ninh quốc gia Hoa Kỳ công bố tháng 12/2025 nhấn mạnh mục tiêu ngăn các “đối thủ ngoài bán cầu” giành quyền kiểm soát những tài sản được xem là sống còn ở Tây bán cầu. Từ đó, một câu hỏi trở nên rất thực tế với các thủ đô Mỹ Latin: nếu Washington đã dùng sức mạnh để bẻ gãy Caracas, liệu họ có dùng thuế quan, trừng phạt, hay áp lực hậu trường để buộc những nước khác “chọn phe” trong các dự án Trung Quốc?

Panama: mặt trận cảng biển và biểu tượng bị san phẳng
Những ngày cuối tháng 12/2025, tại Panama, một tượng đài ghi dấu cộng đồng người Hoa – biểu tượng “150 năm hiện diện” – bị chính quyền địa phương cho phá bỏ, gây tranh cãi và phản ứng gay gắt. Ít lâu sau, một phán quyết tòa án về các hợp đồng cảng liên quan doanh nghiệp Hong Kong ở khu vực Kênh đào Panama lại khiến không khí càng căng: không chỉ là chuyện pháp lý, mà là câu chuyện “ai giữ chìa khóa của yết hầu thương mại”.

Panama từng là nước tiên phong ở Mỹ Latin tham gia Vành đai – Con đường, và cũng là nơi Washington đặc biệt nhạy cảm. Khi các hợp đồng cảng bị soi xét, người ta thấy rõ khái niệm “hạ tầng lưỡng dụng”: hôm nay là cảng thương mại, ngày mai có thể là điểm tựa hậu cần trong kịch bản xấu nhất.

Dòng vốn Trung Quốc: từ mỏ đồng, lithium đến cột phát sóng và đường dây điện
Hai thập niên qua, Bắc Kinh bện một mạng lưới dày trong khu vực: thương mại song phương đã lên tầm nửa nghìn tỷ USD/năm, và các khoản tài trợ/cho vay nhà nước theo nhiều nghiên cứu đã ở mức hàng trăm tỷ USD. Trong thực địa, đó là mỏ đồng ở Peru, lithium ở Argentina – Chile, điện lưới ở nhiều nước, thiết bị viễn thông, metro, cầu đường, cảng biển.

Có những câu chuyện mang tính “biểu tượng thời đại”: các tập đoàn như Huawei và ZTE bị hạn chế ở Mỹ vì lý do an ninh, nhưng lại hiện diện trong hạ tầng số nhiều nền kinh tế Nam Mỹ; các hãng xe điện như BYD mở rộng sản xuất tại Brazil; các tập đoàn vận tải biển nhà nước như COSCO Shipping tham gia vận hành siêu cảng—điển hình là Cảng Chancay gần Lima, từng được khánh thành cuối 2024 với sự xuất hiện của Tập Cận Bình và Dina Boluarte.

Nhưng chính sự “đã cắm neo” ấy khiến Washington coi đây là lỗ hổng an ninh kéo dài. Một số nghiên cứu ở Washington đếm được hơn ba chục cảng trong khu vực có liên hệ doanh nghiệp Trung Quốc, chưa kể những cơ sở nhạy cảm như trạm không gian sâu ở Argentina—càng làm tăng nỗi lo “đòn bẩy chiến lược” nếu khủng hoảng nổ ra.

Venezuela: nợ dầu – lợi ích Trung Quốc – và canh bạc Mỹ phải trả lời
Ở Venezuela, câu chuyện không chỉ là “thay người”, mà là “ai kiểm soát dòng dầu và dòng tiền”. Các ước tính gần đây cho rằng Venezuela còn nợ Trung Quốc khoảng 10–15 tỷ USD theo các cấu trúc nợ gắn với dầu; nếu dòng dầu bị tái định tuyến, cơ chế trả nợ sẽ lung lay. Một số diễn biến thị trường cho thấy các công ty Trung Quốc thận trọng hơn trong việc mua dầu Venezuela khi bối cảnh kiểm soát và trừng phạt thay đổi.

Từ góc nhìn Mỹ Latin, vấn đề lại nằm ở chỗ khác: nếu Washington gây sức ép để các nước giảm nhận đầu tư Trung Quốc vào hạ tầng – năng lượng, thì phương án thay thế ở đâu? Bởi nếu thông điệp bị hiểu thành “cứ bán nguyên liệu cho Trung Quốc, còn công nghiệp – cảng – đường sắt – số hóa thì thôi đừng mơ”, đó là một thứ thông điệp rất khó bán cho các chính phủ đang cần phát triển.

Bắc Kinh phản hồi bằng “quyền lực mềm”: bệnh viện nổi và lời hứa “đồng cam cộng khổ”
Trong lúc Mỹ phô diễn sức mạnh, Bắc Kinh lại chọn một hình ảnh đối nghịch: tàu bệnh viện của hải quân Trung Quốc – Hải quân Quân Giải phóng Nhân dân Trung Quốc – mang tên Silk Road Ark đi các cảng Mỹ Latin/Caribbean đầu 2026, khám chữa bệnh như một “lá cờ nhân đạo” trôi giữa vùng nước đang dậy sóng.

Song song, Trung Quốc công bố văn kiện chính sách mới về Mỹ Latin – Caribbean cuối 2025, dày đặc thông điệp hợp tác từ y tế, nông nghiệp, năng lượng xanh đến logistics—và nhấn mạnh tinh thần “kề vai sát cánh”. Nhiều nhà quan sát cho rằng Bắc Kinh có thể điều chỉnh cách làm: ưu tiên các lĩnh vực khó bị gán nhãn “điểm nghẽn chiến lược”, để giảm chi phí chính trị khi Mỹ ngày càng “an ninh hóa” mọi thứ.

Cuộc giằng co vì thế bước vào một giai đoạn mới: Washington muốn đẩy Bắc Kinh ra khỏi các “tài sản then chốt”; Bắc Kinh không muốn rút lui khỏi vùng đất đã dày công gieo vốn và gây ảnh hưởng. Và các nước Mỹ Latin—đứng giữa hai dòng xoáy—sẽ phải tính toán xem đâu là con đường ít tổn thương nhất cho lợi ích quốc gia của họ.