USA Trước tòa nhà Whipple: nơi “giấy tờ” biến thành nỗi sợ, và lịch sử bỗng quay lại nhìn chúng ta

[Gibbs]

Giữa ranh giới Minneapolis và St. Paul có một tòa nhà hình khối, đứng lặng như một “bức tường” dựng lên giữa thời cuộc.

Trên lối xe ra vào, những sĩ quan liên bang mặc đồ chiến thuật xếp hàng. Bên kia đường, tiếng hô của người biểu tình vang dội, lúc dồn dập, lúc đứt quãng. Có khi họ cố chặn xe. Có khi chỉ đứng đó, quay phim, thổi còi, và nhìn thẳng vào những gương mặt che kín sau mũ bảo hộ.

Tòa nhà ấy là Bishop Henry Whipple Federal Building – trung tâm của các thủ tục nhập cư trong bang, cũng là phông nền của “điệu nhảy căng thẳng” suốt nhiều tuần qua ở Twin Cities.

Kể từ khi Renee Good, một cư dân Minneapolis, bị một đặc vụ liên bang bắn chết đầu tháng, nơi này trở thành điểm tụ, nơi nỗi sợ và giận dữ tràn ra mặt đường.

Người mang tên Whipple: nếu còn sống, có lẽ đứng về phía đám đông
Điều lạ lùng là: người đứng sau cái tên trên bảng hiệu — Bishop Henry Benjamin Whipple — lại được một học giả nhận định rằng nếu còn sống, ông có thể là người… đứng ngoài bãi đậu xe cùng những người phản đối.

Whipple là vị giám mục Tin Lành Episcopal đầu tiên của Minnesota, sống và hoạt động giữa thế kỷ 19. Ông nổi tiếng vì bênh vực quyền lợi người bản địa, có quan hệ rộng và dám đối thoại, thậm chí đối đầu các quan chức chính phủ để nói thay cho những cộng đồng ở thế yếu.

Nhưng di sản ấy không hoàn toàn “trắng”. Nó có ánh sáng của sự đứng về phía thiểu số, và cũng có bóng tối của một thời đại mà lòng tốt thường đi kèm điều kiện.

Một di sản xã hội – và một di sản đầy mâu thuẫn
Những người nghiên cứu về Whipple nói ông đến Minnesota trong giai đoạn xung đột chủng tộc và chia rẽ sâu sắc. Ông dành nhiều năm đứng về phía những người bị gạt ra ngoài lề, đôi khi phải trả giá bằng chính uy tín và sự an toàn của bản thân.

Whipple còn được nhắc tới như một “giám mục truyền giáo”, tìm cách tiếp cận các bộ tộc bản địa, và dần trở thành tiếng nói có trọng lượng ở Washington.

Người ta kể rằng ông được các lãnh đạo Ojibwe và Dakota tin cậy, đến mức có biệt danh mang nghĩa gần như “lưỡi thẳng” – một người nói điều mình nghĩ và đáng tin.

Nhưng đồng thời, có một lớp sương khác phủ lên câu chuyện: thái độ của ông với người bản địa mang tính “cha chú”, và ông tin họ phải đồng hóa vào văn hóa người da trắng để có thể sống cạnh những người định cư. Từ những niềm tin ấy, các mô hình trường nội trú cho trẻ em bản địa đã hình thành — nơi nhiều em bị tước văn hóa, bị ép rời gia đình, và có những câu chuyện đau đớn kéo dài đến tận hôm nay.

Whipple, vì thế, không phải biểu tượng đơn giản. Ông là một con người của lịch sử: vừa có lòng bảo vệ, vừa mang vết hằn của hệ thống mà ông thuộc về.

“What Would Whipple Do?” và câu hỏi chưa bao giờ cũ
Năm 2019, từng có một chiến dịch kêu gọi bỏ tên Whipple khỏi tòa nhà. Lý do không phải chỉ vì lịch sử phức tạp của ông, mà vì các nhà hoạt động tôn giáo và cộng đồng cho rằng: nếu Whipple nhìn thấy những gì đang diễn ra bên trong, ông sẽ phản đối.

Phong trào có tên như một câu hỏi châm ngòi lương tâm: “What Would Whipple Do?”
Họ nói nhiều người bị tạm giữ rồi chuyển đi, và một “cỗ máy trục xuất” vận hành trơn tru, lạnh lùng, thiếu nhân tính đã từng gắn với nơi này.

Tòa nhà được đặt tên Whipple khi mở cửa năm 1969, theo sáng kiến của một thượng nghị sĩ Minnesota thời đó. Và để đổi tên, không phải chuyện “ký một tờ giấy” là xong — có thể cần cả một tiến trình pháp lý cấp Quốc hội.

Bây giờ còn cấp bách hơn 2019
Những người làm công tác hỗ trợ người tị nạn nói tình hình nay nghiêm trọng hơn trước.

Họ mô tả cảnh “người có vũ trang, đeo mặt nạ”, kéo người ra khỏi xe; các vụ bắt giữ diễn ra nhanh, căng, trước khi một số hồ sơ kịp được xem xét lại; và áp lực tăng lên khi chính quyền đẩy mạnh rà soát nhiều hồ sơ tồn đọng, song song với việc siết nhập cư.

Biểu tình cũng vì thế mà nóng hơn. Sau cái chết của Renee Good (một bà mẹ 37 tuổi bị bắn chết ngày 7/1), các cuộc đối đầu trước Whipple Federal Building trở thành cảnh quen: phía này hàng rào và đồ chống bạo động; phía kia tiếng hô, tiếng còi, điện thoại giơ cao như một “tòa án nhân chứng” giữa đường phố.

Ngoài ra còn có những nhóm tự phát đi theo, ghi lại hoạt động, cảnh báo hàng xóm nơi các chiến dịch đang diễn ra. Và chính hành động “theo dõi” đó lại bị một số giới chức liên bang quy chụp bằng những từ ngữ nặng nề, làm không khí càng dễ bùng nổ.

Tòa nhà trên đất thiêng: Bdote và ký ức bị đánh thức
Điều khiến câu chuyện Whipple không chỉ là chuyện nhập cư, là vì nó nằm trên một lớp nền sâu hơn: đất thiêng của người Dakota – nơi hợp lưu sông Minnesota và Mississippi, được gọi là Bdote, gắn với câu chuyện khởi nguyên và sự hiện diện hàng ngàn năm của cộng đồng bản địa.

Khu Fort Snelling bao quanh không chỉ có tòa nhà liên bang, mà còn có pháo đài lịch sử, công viên bang, sân bay. Và cũng chính vùng đất này từng chứng kiến những trang đau: sau chiến tranh Mỹ–Dakota năm 1862, hàng ngàn người Dakota, phần lớn là phụ nữ, trẻ em và người già, bị dồn vào trại giam/điểm giam giữ; nhiều người đã chết trong mùa đông khắc nghiệt.

Vì vậy, khi cộng đồng bản địa hôm nay thấy cảnh người bị chặn hỏi giấy tờ, bị lôi đi, bị tạm giữ ở chính khu vực ấy, ký ức tập thể bị đánh thức theo cách rất thật.

Một người Dakota nói họ thậm chí có từ riêng để gọi “những kẻ đến bắt người” – một từ có nghĩa gần như “men snatchers”. Ngôn ngữ giữ lại ký ức. Và ký ức, khi gặp hiện thực, thường biến thành nỗi run rẩy.

Alex Pretti và những video làm câu chuyện chao đảo
Căng thẳng càng tăng khi thêm một cái chết nữa: Alex Pretti, 37 tuổi, bị một đặc vụ Biên phòng bắn chết hôm thứ Bảy.

Phân tích từ nhiều video dân quay cho thấy Pretti không xuất hiện như một kẻ “điên cuồng bạo lực” như một số tuyên bố cứng rắn sau đó. Có mô tả rằng anh đang cầm điện thoại quay, thậm chí có lúc vẫy xe cho trật tự hơn.

Trong chuỗi sự việc được kể lại, có đoạn một sĩ quan tiến tới, có xô đẩy, có xịt chất kích ứng, có cảnh Pretti bị kéo xuống. Có khoảnh khắc một người mặc áo xám thò vào vùng thắt lưng lấy ra khẩu súng, rồi chỉ khoảng một giây sau là loạt đạn vang lên – tổng cộng khoảng mười phát.

Nhân chứng nộp tường trình nói họ đứng rất gần, và không hiểu vì sao bắn nhiều đến vậy.

Có cả một bác sĩ nhi khoa từ căn hộ nhìn thấy đã chạy xuống muốn trợ giúp, nhưng kể rằng ban đầu bị ngăn lại; không thấy CPR ngay lập tức; và có cảm giác các đặc vụ bận “đếm vết đạn” hơn là cứu người. Những chi tiết ấy, đúng sai thế nào còn cần điều tra, nhưng đã đủ để Minneapolis cảm thấy mình đang sống giữa hai phiên bản thực tại.

Nếu Whipple nhìn thấy… câu hỏi còn nằm đó
Những người tôn giáo nói: dù có đổi tên hay không, điều quan trọng là phải đối diện với những gì đang diễn ra bên trong tòa nhà – tạm giữ, xét hồ sơ, trục xuất – và sự căng thẳng đang lan ra ngoài phố.

Whipple từng dùng mạng lưới quyền lực để vận động cho điều ông tin là công lý. Ông từng thuyết phục Abraham Lincoln giảm án cho hàng trăm người Dakota, dù bi kịch vẫn xảy ra với những cuộc xử tử và những trại giam giữ sau đó. Ông có khoảnh khắc sáng, và cũng có mảng tối.

Và chính vì vậy, cái tên Whipple trên bức tường gạch hôm nay trở thành một câu hỏi sống:
Công lý là gì, khi nó đi qua cửa kiểm tra an ninh?
Nhân đạo là gì, khi con người bị kéo khỏi xe giữa phố?
Và lịch sử sẽ phán xét ra sao, khi một tòa nhà hành chính đứng chễm chệ trên một vùng đất thiêng từng thấm nước mắt?