Thỏa ước 'thế kỷ' Mỹ từng ký với Đan Mạch về quyền kiểm soát Greenland

[goodidea]

Tuyên bố Lansing, phụ lục trong thỏa ước mua bán lãnh thổ năm 1916, ràng buộc Mỹ tôn trọng quyền kiểm soát của Đan Mạch đối với đảo Greenland.

Tuyên bố Lansing, được đặt tên theo cựu ngoại trưởng Mỹ Robert Lansing, được ký cách đây hơn một thế kỷ, đang thu hút nhiều sự quan tâm trở lại vì Tổng thống Donald Trump liên tục khẳng định Mỹ "cần Greenland", bất chấp phản đối gay gắt từ Đan Mạch và các đồng minh châu Âu.

Văn kiện ngoại giao này là một phần trong thỏa ước "thế kỷ" của Washington nhằm củng cố vị thế cường quốc hai đại dương vào đầu thế kỷ 20, sau khi Mỹ hoàn thành công trình kênh đào Panama năm 1914 và ngăn chặn hệ lụy lan tỏa từ Thế chiến I tại châu Âu.

Tổng thống Mỹ Woodrow Wilson chấp thuận chi ngân sách 25 triệu USD, thanh toán bằng vàng, để mua lại ba hòn đảo trên vùng biển Caribe là Saint Thomas, Saint John và Saint Croix từ Đan Mạch. Copenhagen khi đó gọi khu vực này là "Quần đảo Tây Ấn", nay đã được đổi tên thành Quần đảo Virgin thuộc Mỹ (USVI) và là một trong hai lãnh thổ hải ngoại của Mỹ trên vùng biển Caribe, bên cạnh Puerto Rico.


Bản gốc Tuyên bố Lansing, thuộc bộ văn kiện năm 1916, trong Văn khố Quốc gia Đan Mạch vào tháng 3/2025. Ảnh: Jyllands-Posten

Giao kèo mua Quần đảo Tây Ấn được ký ngày 4/8/1916 tại New York bởi ngoại trưởng đương nhiệm khi đó là Robert Lansing, kèm phụ lục với Tuyên bố như sau:

"Trong khi tiến hành ký kết Công ước về chuyển nhượng các đảo Tây Ấn thuộc Đan Mạch cho Mỹ trong ngày hôm nay, Ngoại trưởng Mỹ, người ký tên dưới đây và được chính phủ mình ủy quyền đầy đủ, trân trọng tuyên bố rằng chính phủ Mỹ sẽ không phản đối việc chính phủ Đan Mạch mở rộng các lợi ích chính trị và kinh tế của mình ra toàn bộ lãnh thổ Greenland".

Bản gốc của giao kèo này lẫn tuyên bố về Greenland đang được lưu trữ tại Văn khố Quốc gia Đan Mạch và trong hệ thống tư liệu lịch sử của Bộ Ngoại giao Mỹ. Đan Mạch hoàn tất chuyển giao quần đảo ở Caribe cho Mỹ khoảng 8 tháng sau đó, vào ngày 31/3/1917. Đến năm 1921, Đan Mạch chính thức tuyên bố toàn bộ đảo Greenland thuộc quyền cai trị của mình.

Tuyên bố Lansing về Greenland thời điểm đó cũng đặc biệt gây chú ý, một phần vì nó đi ngược lại tinh thần của Học thuyết Monroe, được cựu tổng thống James Monroe đưa ra vào năm 1823 về ngăn chặn sự mở rộng và can thiệp của các cường quốc châu Âu tại Tây Bán cầu, khu vực bao gồm cả Greenland.

Đan Mạch đã hiện diện tại Greenland từ năm 1721, chủ yếu ở bờ tây. Từ cuối thế kỷ 19, Copenhagen đẩy mạnh các cuộc thám hiểm về phía bắc và đông hòn đảo, những khu vực trước đó gần như không thể tiếp cận vì đường đi quá khắc nghiệt. Năm 1894, Ammassalik, nay là thị trấn Tasiilaq, trở thành điểm giao thương ở bờ đông Greenland. Đến năm 1909, một trạm buôn tư nhân được lập tại Thule, nay là thị trấn Qaanaaq, ở cực bắc hòn đảo.

Đan Mạch suốt những thập kỷ đó theo đuổi mục tiêu khẳng định chủ quyền trên toàn hòn đảo, song luôn vấp phải rào cản từ các quan điểm chiến lược của Mỹ. Ở chiều ngược lại, các quần đảo tại Caribe từ lâu không còn giá trị chiến lược với Đan Mạch, khi ngành mía đường tại đây đã lao dốc từ lúc chế độ nô lệ được bãi bỏ vào năm 1848, biến vùng lãnh thổ hải ngoại trở thành gánh nặng hành chính lẫn tài chính.

Việc Washington ký Tuyên bố Lansing được xem là bước ngoặt với mục tiêu này của Copenhagen. "Chỉ với một chữ ký, Mỹ đã hợp pháp hóa việc công nhận chủ quyền của Đan Mạch đối với toàn bộ Greenland", chuyên trang Nordic Info thuộc Đại học Aarhus của Đan Mạch bình luận.

Sau tuyên bố của Mỹ, phần lớn cộng đồng quốc tế dần chấp nhận lập trường của Đan Mạch tại Greenland. Quốc gia duy nhất công khai phản đối thỏa ước vào thời điểm đó là Na Uy, vốn cũng có tham vọng mở rộng hoạt động tại Bắc Cực để phục vụ ngành đánh bắt cá. Nỗ lực phản đối này cuối cùng không đủ để đảo ngược xu thế công nhận chủ quyền Đan Mạch tại hòn đảo rộng 2,16 triệu km2.

Washington nhiều lần cân nhắc mua lại Greenland trong các giai đoạn sau này, đặc biệt trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh, khi giá trị chiến lược của hòn đảo thay đổi.

Theo những hồ sơ được chính phủ Mỹ giải mật vào năm 1991, chính quyền của tổng thống Harry Truman từng bí mật đề nghị mua Greenland với giá 100 triệu USD, cũng trả bằng vàng, đồng thời cấp quyền cho Đan Mạch khai thác một mỏ dầu tại Alaska. Ngoại trưởng James Byrnes đã trình bày đề nghị này với ngoại trưởng Đan Mạch Gustav Rasmussen vào ngày 14/12/1946. Ông Rasmussen đã sửng sốt trước đề xuất này và không chấp thuận.

Đội cố vấn của ông Truman coi Greenland là vị trí phòng thủ chiến lược then chốt để đối phó với nguy cơ oanh tạc cơ Liên Xô bay qua Vòng Bắc Cực tiến vào Bắc Mỹ. Cuối cùng, Washington vẫn tiếp cận được Greenland thông qua việc Đan Mạch gia nhập NATO năm 1949 và một thỏa thuận quốc phòng song phương với điều khoản "tôn trọng đầy đủ chủ quyền của mỗi bên".

Năm 1955, Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ tiếp tục đề xuất với tổng thống Dwight Eisenhower rằng nước này nên một lần nữa tìm cách mua Greenland, nhưng Bộ Ngoại giao Mỹ khi đó tư vấn rằng đã quá muộn cho mọi nỗ lực hỏi mua lãnh thổ.

Hơn một thế kỷ sau Tuyên bố Lansing, thỏa ước đó đã được các chính trị gia Đan Mạch nhắc lại để đáp trả loạt tuyên bố "Mỹ cần Greenland" từ Tổng thống Trump.

Nghị sĩ Anders Vistisen, thành viên Nghị viện châu Âu, nói với CNN rằng Greenland là lãnh thổ của một quốc gia đồng minh NATO thân cận với Mỹ suốt hơn 70 năm và Washington từng ký hiệp ước thừa nhận quyền kiểm soát đầy đủ của Đan Mạch đối với hòn đảo.

"Nếu chính quyền Mỹ còn nghi ngờ, họ chỉ cần lục lại hồ sơ trong kho lưu trữ để thấy tuyên bố năm 1916 xác nhận Greenland thuộc về Vương quốc Đan Mạch", Vistisen nói.

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cũng nhiều lần khẳng định Greenland "không phải để bán", đồng thời cảnh báo Washington không nên đặt câu hỏi về toàn vẹn lãnh thổ của một đồng minh NATO và cần chấm dứt những phát ngôn mang tính đe dọa.

Bối cảnh hiện nay đã thay đổi hoàn toàn so với năm 1916-1917. Đan Mạch không còn là quốc gia dễ bị tổn thương, còn Greenland có quyền tự trị sâu rộng và bản sắc chính trị ngày càng rõ nét. Các cuộc thăm dò dư luận gần đây cho thấy đa số người Greenland không ủng hộ việc trở thành một phần của Mỹ.

VietBF@sưu tập