USA Thế cờ eo biển Hormuz: Ông Trump mạnh hơn Iran, nhưng chưa chắc đã nắm phần thắng

[Gibbs]

Trong chiến tranh, kẻ có nhiều súng đạn hơn chưa chắc là kẻ có nhiều lá bài hơn. Nước Mỹ của Donald Trump bước vào cuộc đối đầu với Iran bằng ưu thế quân sự vượt trội, kinh tế lớn hơn, đồng minh Israel thiện chiến và bộ máy tình báo dày đặc. Nhìn bề ngoài, đây giống như một trận đấu lệch hạng. Nhưng càng kéo dài, cuộc chiến càng cho thấy một nghịch lý cay đắng: Washington có sức mạnh để đánh, song cái giá để giành một chiến thắng trọn vẹn lại có thể lớn đến mức chính ông Trump cũng không muốn trả. Trong khi đó, Tehran tuy yếu hơn nhiều mặt, lại tìm được đúng “yết hầu” của đối phương để siết: eo biển Hormuz – huyết mạch năng lượng của thế giới.

Nếu ví chiến trường là một bàn cờ, thì Iran không còn nhiều quân mạnh, nhưng vẫn giữ được một ô hiểm hóc có thể khiến cả bàn cờ rung chuyển. Eo biển Hormuz vốn là tuyến vận chuyển khoảng 20% lượng dầu và khí hóa lỏng toàn cầu. Khi dòng chảy qua đây bị bóp nghẹt, hậu quả không chỉ dừng ở Trung Đông mà lan sang châu Á, châu Phi, châu Âu, kéo giá nhiên liệu tăng vọt, làm thị trường tài chính chao đảo và làm dấy lên nỗi lo suy thoái toàn cầu. Reuters cho biết cú sốc chiến tranh đã khiến dự báo giá dầu 2026 bị điều chỉnh tăng mạnh nhất từ trước tới nay, còn sản lượng OPEC trong tháng 3 rơi xuống mức thấp nhất kể từ giữa năm 2020 vì gián đoạn xuất khẩu qua Hormuz.

Bởi vậy, cái mà Iran đang làm không phải là “đánh bại” Mỹ theo nghĩa quân sự, mà biến ưu thế nhỏ của mình thành đòn bẩy chiến lược. Tehran không cần bắn chìm hàng loạt tàu chiến Mỹ. Chỉ cần khiến giao thông hàng hải qua Hormuz bị tắc, hoặc làm cho nguy cơ đi lại ở đây trở nên quá nguy hiểm, là đủ đẩy giá dầu toàn cầu lên cao và buộc Nhà Trắng phải đối diện áp lực trong nước. Thời chiến nhiều khi không phải ai mạnh hơn thì thắng, mà là ai bắt đối phương phải trả giá đắt hơn. “Lấy ít địch nhiều, lấy yếu chống mạnh” – bài học ấy xưa nay trong binh pháp chưa bao giờ cũ.

Một trong những chi tiết đáng chú ý nhất gần đây là tuyên bố của Thư ký báo chí Nhà Trắng Karoline Leavitt, khi bà coi việc Iran cho thêm 20 tàu chở dầu đi qua eo biển trong vài ngày tới là một chiến thắng của “ngoại giao của tổng thống”. Nghe qua tưởng là thành quả, nhưng nhìn kỹ lại thấy thế khó của Washington. Bởi một siêu cường đáng lẽ không nên rơi vào hoàn cảnh phải thương lượng để đối phương nới lỏng một phần phong tỏa do chính cuộc chiến gây ra. Hơn nữa, 20 tàu chỉ là con số rất nhỏ so với mức trung bình hơn 100 chuyến/ngày trước khi chiến sự bùng phát. Nói cách khác, cái gọi là “thắng lợi ngoại giao” ấy mới chỉ khôi phục được một phần rất nhỏ của trạng thái bình thường đã bị phá vỡ.

Về mặt quân sự, không ai nghi ngờ Mỹ có thể mở đường ở Hormuz nếu quyết tâm làm. Hải quân Mỹ đủ khả năng hộ tống, phá thế phong tỏa, đánh vào các trận địa đe dọa hàng hải của Iran. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ “được” không có nghĩa là “nên”. Chỉ cần một tàu Mỹ bị đánh trúng, thậm chí bị đánh chìm, Iran lập tức có chiến thắng tuyên truyền khổng lồ. Mọi hình ảnh uy quyền của Washington sẽ bị phủ bóng bởi cảnh tượng một siêu cường bị thách thức ở ngay tuyến hàng hải trọng yếu nhất thế giới. Đó là chưa kể nếu chiến dịch leo thang thành đổ bộ hoặc tác chiến trên bộ để đẩy lui lực lượng Iran, nguy cơ thương vong lính Mỹ sẽ tăng vọt – một kịch bản mà ông Trump hẳn rất e ngại trong bối cảnh vị thế chính trị không phải đang ở thời kỳ sung mãn nhất.

Một lựa chọn khác đang được bàn tán là Kharg Island – đảo Kharg, trung tâm xuất khẩu dầu quan trọng bậc nhất của Iran. Associated Press cho biết các chuyên gia cảnh báo việc chiếm hòn đảo này sẽ cực kỳ nguy hiểm với quân Mỹ và chưa chắc kết thúc được chiến tranh. Ông Trump thậm chí còn nói với Financial Times rằng ông có thể muốn “chiếm dầu của Iran”. Về lý thuyết, nếu bóp nghẹt Kharg Island, kinh tế Iran sẽ bị siết mạnh. Nhưng trên thực tế, điều đó chưa bảo đảm sẽ buộc Tehran đầu hàng; ngược lại, nó có thể khiến Iran càng có lý do bám chặt hơn vào con bài Hormuz và trả đũa dữ dội hơn vào các mục tiêu của Mỹ và đồng minh vùng Vịnh.

Giới quan sát còn chú ý đến việc Mỹ đã đổ thêm lực lượng lớn vào khu vực, gồm hàng ngàn lính thủy đánh bộ và hơn 1.000 quân đổ bộ đường không. Một số chuyên gia tin rằng kiên nhẫn của ông Trump có thể không kéo dài mãi, và rằng Washington đang chuẩn bị cho khả năng leo thang tiếp theo, từ việc tăng áp lực tại Hormuz cho tới các phương án táo bạo hơn quanh Kharg Island. Ian Bremmer của Eurasia Group nhận định trên CNN rằng diễn biến này “rất xa một lối thoát” và có vẻ báo hiệu một giai đoạn leo thang mới đang tới gần. Đó là dấu hiệu đáng ngại, vì một khi quân cờ đã được đẩy quá xa, quay đầu sẽ khó hơn rất nhiều.

Trước đó, ông Trump từng đe dọa rằng nếu Iran không chịu thỏa thuận, Mỹ sẽ “xóa sổ hoàn toàn” các nhà máy điện, giếng dầu, đảo Kharg và có thể cả các nhà máy khử mặn của Iran. Xét về năng lực, quân đội Mỹ chắc chắn có thể gây thiệt hại nặng nề cho những mục tiêu ấy. Nhưng chiến tranh không chỉ là bài toán “đánh được hay không”, mà còn là “đánh xong thì sao”. Nếu các cơ sở dầu khí, điện lực, khử mặn của Iran bị đánh phá trên diện rộng, trả đũa gần như là điều chắc chắn, không chỉ với tàu thuyền mà còn với các cơ sở tương tự trên lãnh thổ các đồng minh Mỹ tại vùng Vịnh. Thị trường toàn cầu có thể hoảng loạn, giá dầu và khí tăng dựng đứng, và nguy cơ suy thoái thế giới sẽ càng nặng nề. Reuters và Guardian đều ghi nhận giá dầu tháng 3 đã tăng mạnh, có lúc Brent tiến sát vùng trên 114 USD/thùng trong cơn sốc chiến tranh.

Ngay cả trong lĩnh vực trừng phạt – lá bài vốn là sở trường của Washington – chính quyền Trump cũng rơi vào thế khó. Mỹ có khả năng gỡ bỏ một phần trừng phạt đối với dầu mỏ và các lĩnh vực kinh tế Iran, đó là một đòn bẩy ngoại giao rất lớn vì nền kinh tế Iran đã kiệt quệ nhiều năm do không thể bán dầu theo kênh bình thường. Nhưng vấn đề là nếu siết xuất khẩu dầu Iran quá mạnh trong lúc Hormuz còn rối loạn, giá dầu thế giới lại càng bùng lên, và cú phản đòn ấy sẽ quay ngược lại đánh vào chính nước Mỹ cùng các đồng minh. Reuters cho biết đầu tháng này, chính quyền Mỹ thậm chí đã có bước đi trái khoáy là nới trừng phạt đối với tàu Iran trên biển vì quá lo ngại giá dầu tăng vọt. Đây là nghịch lý hiếm thấy: vũ khí kinh tế của Mỹ mạnh thật, nhưng sử dụng sai thời điểm lại làm chính mình đau trước.

Trong khi đó, danh sách yêu cầu mà Washington đưa ra cho một thỏa thuận hòa bình lại bị cho là quá cứng. Nhiều điều kiện, như siết nghiêm chương trình tên lửa của Iran hay buộc Tehran nới lỏng vô điều kiện sự kiểm soát ở Hormuz, là những điều giới lãnh đạo Iran rất khó chấp nhận nếu không muốn nói là gần như bất khả. Khi bên này đòi quá nhiều, bên kia lại nghĩ mình vẫn còn con bài để cầm cự, chiến tranh sẽ dễ bị kéo dài thành một cuộc “so găng ý chí”. Và như lịch sử từng nhắc nhở hết lần này tới lần khác, chiến tranh tiêu hao không chỉ bào mòn kho tên lửa mà còn bào mòn cả túi tiền, lá phiếu và sự kiên nhẫn của xã hội.

Nhà Trắng hiện vẫn cố mô tả cuộc chiến theo lăng kính hẹp của thành tích quân sự: mỗi ngày cập nhật số lượng mục tiêu Iran bị đánh, con số đã lên tới 11.000 hôm thứ Hai theo các phát biểu được truyền thông Mỹ dẫn lại. Nhưng cách đếm ấy khiến nhiều người liên tưởng đến kiểu thống kê xác quân trong chiến tranh Việt Nam – những bảng số liệu nghe rất “ấn tượng” nhưng lại không phản ánh đầy đủ cái giá tổng thể, mức độ tổn hại chính trị, xã hội và chiến lược. Bởi chiến thắng không chỉ là phá hủy được bao nhiêu mục tiêu, mà là buộc đối phương thay đổi hành vi trong khi vẫn giữ được lợi ích cốt lõi của mình. Nếu đánh rất nhiều mà thế bí vẫn còn nguyên, thì bảng thành tích kia rốt cuộc cũng chỉ là lớp sơn ngoài.

Iran, dĩ nhiên, cũng không thể kéo dài cuộc chiến mãi mãi mà không trả giá. Chế độ ở Tehran cần trừng phạt được nới, cần xuất khẩu dầu bình thường, cần không gian kinh tế để tồn tại lâu dài. Nhà phân tích Trita Parsi của Quincy Institute cảnh báo rằng người Iran không thể nghĩ thời gian hoàn toàn đứng về phía mình; bởi một khi ông Trump mất khả năng “xuống thang”, động lực của ông có thể chuyển từ tìm lối thoát sang “đâm lao phải theo lao”. Đây là điểm nguy hiểm nhất của mọi cuộc chiến: khi hai bên đều còn bài, nhưng không bên nào chịu chừa cho bên kia một cánh cửa danh dự để bước ra.

Cho đến lúc này, có thể nói Mỹ vẫn mạnh hơn Iran về mọi chỉ số cứng: quân sự, kinh tế, công nghệ, mạng lưới đồng minh. Nhưng Iran lại đang cầm một quân cờ đủ làm cả thế giới giật mình: eo biển Hormuz. Đó là con bài nhỏ mà giá trị lại lớn khôn lường. Chỉ vài quả đạn, vài vụ tấn công lẻ tẻ, vài tuần đứt gãy luồng vận tải, là đủ đẩy chi phí của cuộc chiến lên mức khiến ông Trump phải cân nhắc từng bước. Trong thế cờ ấy, Washington có quyền lực lớn hơn, nhưng Tehran lại có khả năng gây đau nhiều hơn ở đúng nơi nhạy cảm nhất.

Rốt cuộc, vấn đề không còn là ai mạnh hơn, mà là ai biết đánh đổi ít hơn để được nhiều hơn. Ông Trump có thể thắng về hỏa lực, nhưng chưa chắc đã thắng về đòn bẩy. Iran có thể yếu hơn, nhưng lại đang biến sự yếu của mình thành một kiểu sức mạnh bất đối xứng. “Khôn ngoan chẳng lọ thật thà, lường sâu mới biết ai là cao tay.” Nếu cả Washington lẫn Tehran không chịu mở cho nhau một lối thoát khả dĩ, thì cuộc chiến này rất dễ trượt từ thế giằng co sang thảm họa – không chỉ cho hai nước, mà cho cả nền kinh tế toàn cầu đang run rẩy trên từng thùng dầu đi qua Hormuz.