RUSSIA Đơn Hàng Chiến Tranh Và “Chén Thuốc Độc”: Bi Kịch Ông Chủ Nhà Máy Quốc Phòng Nga Tự Thiêu Ở Quảng Trường Đỏ

[Gibbs]

“Mỏ vàng” từ chiến tranh—và cái giá của một hợp đồng không được phép thất bại
Cuộc xâm lược toàn diện của Nga vào Ukraine, theo Reuters, đã mở ra một “mỏ vàng” tiềm năng cho Vladimir Arsenyev—nhưng cuối cùng lại đẩy ông vào một ngõ cụt. Nhà khoa học 75 tuổi này là người đứng đầu một công ty ở Moscow chuyên sản xuất linh kiện cho thiết bị liên lạc dùng trong các kíp lái xe tăng. Khi xe tăng Nga tiến vào Ukraine năm 2022, doanh nghiệp của ông ngập trong các đơn đặt hàng quốc phòng. Nghe như cơ hội đổi đời. Nhưng Arsenyev kể, chính những đơn hàng ấy lại hóa thành “chén thuốc độc”: phải tăng tốc sản xuất chóng mặt, giao đúng hạn, mà giá thì do Bộ Quốc phòng ấn định. Trong cuộc chơi này, thất bại là điều không thể chấp nhận.

Bóng ma Stalin trở lại: giao trễ là… đi tù
Sức ép không chỉ đến từ dây chuyền và con số. Arsenyev nói chính quyền Nga đã đe dọa các nhà sản xuất quốc phòng bằng án tù nếu không hoàn thành nghĩa vụ hợp đồng. Một không khí gợi lại thời kỷ luật sắt của Liên Xô, khi nhà nước đặt lệnh lên trên tất cả, và nhà máy chỉ được phép chạy—không được phép “lý do”. Đến mùa xuân 2023, nhà máy của Arsenyev bắt đầu chậm tiến độ; nội bộ lãnh đạo đấu đá, cáo buộc qua lại. Một cổ đông thiểu số tên Sergei Mosiyenko kể ông thấy công ty sắp lỡ hạn nên báo cáo: “Bộ Quốc phòng là khách hàng. Họ luôn luôn đúng.” Giám đốc nhà máy nói ông cầu cứu nhiều nơi nhưng bị phớt lờ.

Ngày 26/7/2024: một ông già bước vào Quảng trường Đỏ và lửa bùng lên
Khi công ty bên bờ phá sản, Arsenyev đã đi bộ vào Quảng trường Đỏ ở Moscow ngày 26/7/2024. Ngay phía ngoài Điện Kremlin, gần lăng Lenin, ông đổ xăng lên người và tự thiêu. Ông sống sót, nhưng phải nằm viện nhiều tuần vì bỏng nặng. Từ bệnh viện, Arsenyev phủ nhận rằng hợp đồng có vấn đề và nói những người muốn hãm hại ông đã gửi khiếu nại vô căn cứ. Ông đặt câu hỏi nghe vừa uất vừa tuyệt vọng: “Tại sao một công ty vẫn nhận đơn hàng ngày càng nhiều và vẫn hoàn thành đơn hàng lại có thể đang chết dần?” Điện Kremlin và Bộ Quốc phòng Nga, theo Reuters, không phản hồi các câu hỏi chi tiết về trường hợp của ông và cách xử lý hợp đồng quốc phòng nói chung.




Không chỉ một mình ông: “kẹt” là tình trạng phổ biến trong công nghiệp quốc phòng Nga
Những gì xảy ra ở Volna phơi bày sức ép đè lên các doanh nghiệp quốc phòng Nga: tăng tốc sản xuất kéo dài nhiều năm, nhưng hệ thống điều phối lại cứng nhắc, rủi ro pháp lý nặng nề, và các tranh chấp tài chính có thể bóp nghẹt doanh nghiệp ngay giữa lúc đơn hàng bùng nổ. Dựa trên hồ sơ tòa án ở Moscow được Reuters tổng hợp, có ít nhất 34 người bị cáo buộc hình sự vì làm gián đoạn đơn đặt hàng quốc phòng từ khi chiến tranh bắt đầu; trong đó có ít nhất 11 giám đốc công ty và 2 quản lý cấp cao. Một số người đã bị kết án tù, nhiều người khác bị tạm giam chờ xét xử. Nga tăng mạnh sản lượng đạn pháo, tên lửa, xe tăng, UAV… nhưng các chuyên gia an ninh phương Tây được dẫn lời cho rằng lĩnh vực này cũng bị kìm hãm bởi kém hiệu quả và tham nhũng, dẫn đến đội chi phí, trễ tiến độ, không đạt chỉ tiêu. Rostec thì bác bỏ, gọi các nhận định “suy thoái” là tuyên truyền và khẳng định ngành vẫn ổn.




“Radio gắn mũ cối” và cú nhảy sản lượng gấp 10 lần
Một mắt xích quan trọng trong câu chuyện là thiết bị liên lạc cho kíp lái xe tăng—hệ thống nối tai nghe và micro trong mũ bảo hiểm với máy vô tuyến qua một thiết bị chuyển mạch. Volna khi đó được mô tả là công ty duy nhất sản xuất mô-đun điện tử cho thiết bị chuyển mạch này. Trước chiến tranh, Volna sản xuất không quá 5.000 mô-đun mỗi năm. Nhưng sau xâm lược, nhu cầu tăng vọt: tháng 9/2022, Volna ký hợp đồng cung cấp hơn 50.000 mô-đun cho Luch Factory trong năm tiếp theo. Tăng sản lượng gấp 10 lần đồng nghĩa phải thuê thêm người, cải tổ quy trình, chạy đua từng ngày. Volna nhận tạm ứng khoảng 80% giá trị một số hợp đồng, nhưng đến tháng 4/2023 đã bị chậm kế hoạch sản xuất theo các tài liệu tòa án liên quan.


Cú đánh tài chính: bị “tính lại giá”, rồi nợ thuế, phong tỏa tài khoản, lương không trả
Theo Arsenyev, tranh chấp với chính phủ về giá linh kiện đã đẩy công ty vào thiếu hụt tài chính. Sau đó tài khoản bị phong tỏa do nợ thuế; lương nhân viên không được chi trả dẫn đến kiện tụng. Một trang web của cơ quan thi hành án cho thấy khi được triệu tập thu nợ tháng 9/2024, họ không tìm thấy tài sản nào có thể tịch thu. Trong lúc đó, Luch Factory nói họ phải tự thiết kế và sản xuất linh kiện thay thế để đáp ứng nhu cầu quân đội. Tới tháng 9/2023, Bộ Quốc phòng thông báo sẽ cắt giảm gần một nửa số tiền Luch phải trả cho mô-đun của Volna, với lý do Volna tự động hóa giúp giảm chi phí. Luch tìm cách thu hồi hơn 65 triệu rúp tiền tạm ứng đã trả—con số thậm chí được nói là lớn hơn đáng kể so với doanh thu Volna của năm 2020. Arsenyev cho biết Volna đã tạm dừng sản xuất sáu tuần và kiện ra tòa; một thẩm phán trong vụ kiện do Luch khởi xướng còn nhận định quyết định giảm tiền đã gây tổn hại chuỗi cung ứng phục vụ chiến dịch ở Ukraine. Dù có phán quyết có lợi cho Volna, hàng loạt vụ kiện khác vẫn dây dưa.


Luật siết dần và chiếc gọng kìm “không cần chứng minh trục lợi”
Reuters mô tả khung pháp lý làm nền cho sự đe dọa ấy: một đạo luật năm 2017 coi hành vi gây tổn hại hợp đồng quốc phòng vì mục đích trục lợi cá nhân là tội hình sự, có thể bị phạt tù tới 10 năm; trước chiến tranh chỉ ghi nhận một vụ truy tố ở Moscow. Nhưng tháng 9/2022, luật được sửa đổi, mở rộng các sai phạm có thể bị truy tố—bao gồm cả việc từ chối ký hợp đồng hoặc không có khả năng thực hiện, và trong một số trường hợp không cần chứng minh động cơ trục lợi. Tháng 1 năm sau, ông Putin thúc giục công tố “tăng cường giám sát” tiến độ đơn đặt hàng quốc phòng. Không khí nhà nước “cầm roi” vì thế càng rõ rệt.

Sau ngọn lửa: nhà máy vẫn chạy, nhưng con người thì mắc kẹt trong tòa án
Sau vụ tự thiêu, Arsenyev nói ông vẫn làm việc từ bệnh viện để gỡ rối tài chính và pháp lý nhưng không đạt nhiều. Công ty vẫn duy trì hoạt động, song phải thu hẹp quy mô, đơn hàng co lại. Ông quay lại làm việc, nhưng phần lớn thời gian là dự các phiên tòa. Dấu hiệu hiếm hoi cho thấy nhà chức trách “để ý” đến hành động tuyệt vọng của ông: tháng 10/2024, một tòa án phạt ông một khoản không công bố vì “biểu tình trái phép” tại địa điểm nhạy cảm.

Câu chuyện của Arsenyev, nếu nhìn cho kỹ, không chỉ là bi kịch của một ông chủ nhà máy. Nó là hình ảnh của một cỗ máy chiến tranh: đơn hàng tăng như sóng, nhưng trách nhiệm tăng như gông; tiền tạm ứng đến nhanh, nhưng “tính lại giá” cũng đến nhanh; sản lượng bị ép gấp 10 lần, nhưng chỉ cần trễ một nhịp, cả doanh nghiệp có thể sụp vì thiếu tiền mặt, vì thuế, vì phong tỏa, vì kiện tụng—và vì nỗi sợ hình sự hóa mọi sai lệch. Trong bối cảnh ấy, một ngọn lửa bùng lên ở Quảng trường Đỏ không chỉ là tiếng kêu cứu của một con người, mà còn là vết cháy đen trên mặt nạ “ổn định” mà bộ máy luôn muốn trưng ra.