CANADA Alberta dậy sóng ly khai, Trump tung đòn “máy bay Canada”: Quan hệ Mỹ–Canada thêm rạn nứt

[Gibbs]

Canada lại bước vào một vòng sóng gió mới với Mỹ — nhưng lần này, câu chuyện không chỉ xoay quanh những lời đe dọa biến Canada thành “tiểu bang thứ 51”.

Trong tuần qua, Thủ tướng Mark Carney một lần nữa kêu gọi Tổng thống Donald Trump phải “tôn trọng chủ quyền Canada”, sau khi có tin các quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ đã gặp gỡ nhiều lần với lãnh đạo một nhóm cổ súy việc tỉnh bang Alberta tách khỏi Canada.

Như một mồi lửa rơi trúng thảm cỏ khô, thông tin ấy lập tức thổi bùng tranh cãi: khi Canada đang cố trình bày một mặt trận thống nhất để đối phó thuế quan và sức ép từ Washington, thì ngay trong lòng liên bang lại xuất hiện một tiếng gọi “ly khai” — và tiếng gọi ấy còn hướng về phía Mỹ để tìm điểm tựa.

Alberta là tỉnh bang như thế nào?
Alberta nằm ở miền tây Canada, giàu tài nguyên và thường được gọi là “tỉnh bang năng lượng”. Diện tích rộng lớn, có dãy Rockies băng qua, có những điểm du lịch nổi tiếng như Banff và Lake Louise, và dân số khoảng 5 triệu người.

Nhưng điều làm Alberta khác biệt không chỉ nằm ở phong cảnh. Đó là bản sắc chính trị–kinh tế: trụ cột năng lượng và nông nghiệp, niềm tin mạnh vào “tự do kinh tế”, thuế thấp, tinh thần cá nhân chủ nghĩa. Nhiều người ở đây xem mình “khác nhịp” với Ottawa và các tỉnh miền đông đông dân hơn.

Về dầu khí, Alberta đặc biệt quan trọng: dầu cát (oil sands) ở đây đóng góp phần rất lớn cho sản lượng dầu thô của Canada. Vì vậy, mọi chính sách khí hậu, mọi quy định môi trường, mọi tranh cãi về đường ống… đều có thể trở thành chuyện “cơm áo” của cả một vùng.

Vì sao phong trào ly khai lại có đất sống?
Những người ủng hộ ly khai ở Alberta thường nói họ bị Ottawa “không lắng nghe”, hoặc “ra quyết định từ xa” mà ít hiểu đời sống của miền tây.

Họ cho rằng các nỗ lực chống biến đổi khí hậu, các quy định siết ngành dầu khí đang bóp nghẹt lợi thế sống còn của Alberta. Họ cũng hay nhắc đến cảm giác “đóng nhiều hơn, nhận lại ít hơn” thông qua các cơ chế thuế và phân bổ ngân sách liên bang. Và trên nền văn hóa chính trị, họ tin rằng giá trị bảo thủ của mình bị lấn át bởi các vùng đông dân hơn ở miền đông.

Cảm giác “tây bộ bị bỏ rơi” vốn không mới. Nó lúc mạnh lúc yếu, tùy thời điểm người dân Alberta cảm thấy quyết định từ Ottawa có “động” trực tiếp đến sinh kế và lối sống của họ hay không. Đại dịch, phong tỏa, rồi những năm dài chính phủ Tự do nắm quyền… càng làm nhiệt độ chính trị tăng lên.

Và khi Canada đồng loạt trỗi dậy tinh thần “đứng chung một hàng” để đối phó áp lực từ Trump, nghịch lý xuất hiện: chính sự đoàn kết ấy lại làm một nhóm khác muốn “đi đường riêng” cảm thấy càng… xa lạ hơn.

Nhân tố Trump: “bơm oxy” cho giấc mơ tách ra
Sự trở lại của Trump — một chính khách bảo thủ và thân dầu khí — đã vô tình trở thành chất xúc tác cho phong trào. Ở một số cuộc vận động, người ta đội mũ kiểu MAGA với khẩu hiệu “Make Alberta Great Again”, xem Trump như một đồng minh tiềm năng, thậm chí có người còn nói thẳng về viễn cảnh Alberta trở thành “tiểu bang thứ 51” của Mỹ.

Có thời điểm, một bảng quảng cáo dọc tuyến đường giữa Calgary và Edmonton kêu gọi Alberta “Join the USA!”, kèm hình Thủ hiến Alberta bắt tay với Trump. Những tín hiệu như vậy, dù chỉ là biểu tượng, vẫn đủ khiến phần còn lại của Canada nổi giận: với họ, đây không còn là tranh luận chính sách — mà là câu hỏi về lòng trung thành với liên bang. Thậm chí lãnh đạo British Columbia đã ví những động thái “vươn tay sang Mỹ” của nhóm ly khai như một dạng “phản bội”.

Nhóm được nhắc đến nhiều là Alberta Prosperity Project — tổ chức thúc đẩy trưng cầu dân ý về độc lập. Theo thông tin lan truyền từ một lãnh đạo nhóm này, họ còn dự tính đề nghị Bộ Tài chính Mỹ một hạn mức tín dụng khổng lồ để “hỗ trợ chuyển tiếp” nếu Alberta trở thành một quốc gia độc lập.

Phía Mỹ thì tìm cách hạ nhiệt. Một quan chức Nhà Trắng nói đại ý rằng chính quyền gặp nhiều nhóm xã hội dân sự khác nhau và “không đưa ra cam kết hay ủng hộ nào”. Nhưng trong chính trị, đôi khi chỉ cần “đã gặp” thôi cũng đủ làm người ta nghi ngờ.

Alberta có thật sự có thể rời Canada?
Khả năng có một cuộc trưng cầu dân ý được bàn tới ngày càng nhiều, nhất là khi Alberta đã thông qua một đạo luật giúp việc tổ chức trưng cầu “dễ thở” hơn. Song, giữa “đưa ra lá phiếu” và “tách ra thật sự” là cả một đại dương thủ tục, pháp lý, kinh tế và rủi ro.

Các số liệu thăm dò cho thấy ủng hộ ly khai vẫn còn thấp: một khảo sát vào tháng 1 cho thấy chỉ khoảng 19% người Alberta nói họ ủng hộ tách khỏi Canada. Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng có một nhóm “ly khai biểu tượng”: họ ký tên, ủng hộ trưng cầu không hẳn vì muốn cắt đứt liên bang, mà vì muốn gửi thông điệp mạnh để có vị thế mặc cả tốt hơn với Ottawa.

Ở chiều ngược lại, phong trào chống ly khai cũng huy động được chữ ký lớn. Câu chuyện còn phức tạp hơn khi các cộng đồng bản địa nhấn mạnh: những hiệp ước của họ với nhà nước Canada còn “cũ” hơn cả tỉnh bang Alberta, nên không thể đơn giản “tách tỉnh là xong”. Dưới áp lực đó, dự luật trưng cầu phải kèm điều khoản bảo đảm quyền hiệp ước của họ bất kể kết quả.

Thủ hiến Alberta Danielle Smith được cho là không ủng hộ ly khai, nhưng cũng không mạnh tay lên án những người vận động, cho rằng các bức xúc của họ là “có cơ sở”. Chính sự lưng chừng ấy khiến bầu không khí càng dễ bị đẩy đi xa: không dập tắt, mà cũng không kiểm soát hẳn.

Chưa kịp yên, Ottawa lại gặp “đòn máy bay” từ Trump
Trong lúc Canada còn nóng vì chuyện Alberta, Trump bất ngờ tung thêm một quả nặng: ông tuyên bố “hủy chứng nhận” (decertify) đối với toàn bộ máy bay sản xuất tại Canada và đe dọa áp thuế 50% với các máy bay đó, cho đến khi sản phẩm Gulfstream “được chứng nhận” tại Canada.

Ông nêu đích danh dòng Global Express của Bombardier và nói rộng ra là “tất cả máy bay làm ở Canada”. Vấn đề là: chưa rõ ông có thẩm quyền pháp lý để làm việc này hay không, và Nhà Trắng cũng chưa đưa ra sắc lệnh hay cơ chế cụ thể. Theo các chuyên gia hàng không, việc chứng nhận an toàn bay vốn thuộc chuyên môn của FAA, và lịch sử chưa từng có tổng thống “tự tay” hủy chứng nhận kiểu đó.

Nếu chỉ nhắm vào máy bay thương gia, tác động có thể còn giới hạn. Nhưng nếu mở rộng sang các dòng phản lực khu vực như CRJ, bức tranh sẽ thành hỗn loạn. Hàng trăm chiếc CRJ do Canada sản xuất đang phục vụ mạng bay nội địa Mỹ, thực hiện hàng ngàn chuyến mỗi ngày, chở hàng trăm ngàn ghế hành khách. Và quan trọng hơn: các hãng bay khu vực là “mạch máu” của rất nhiều sân bay nhỏ, đặc biệt ở vùng nông thôn — nơi nếu mất tuyến bay, coi như bị cắt khỏi hệ thống vận tải hàng không.

Trong ngôn ngữ của ngành, dùng “an toàn hàng không” làm vũ khí trong một cuộc chiến thương mại là ý tưởng cực xấu: nó vừa gây hoang mang, vừa tạo rủi ro dây chuyền, vừa biến những quyết định chuyên môn thành con tin của chính trị.