Ung thư phổi ở tuổi 60-65: Khi xã hội vẫn tin rằng "tuổi này thì bình thường"

[troopy]

Từ chiều hôm qua, mạng xã hội lan truyền thông tin NSND QK mắc ung thư phổi. Rất may, nghệ sĩ đã lên tiếng đính chính: không bị ung thư. Nhưng câu chuyện “đồn – đính chính – rồi lại đồn” ấy cũng phơi bày một thực tế đáng suy ngẫm.
Trong khi các nước phát triển đang chạy đua giảm tử vong do ung thư phổi bằng tầm soát CT liều thấp và các xét nghiệm phân tử ngày càng tinh vi, Việt Nam lại đang đối mặt với một “điểm mù” đáng lo ngại: nhóm tuổi 60–65. Đây không chỉ là vấn đề chuyên môn y học hay năng lực hệ thống, mà còn là hệ quả của một tư duy xã hội nguy hiểm, coi tuổi già như một cái cớ để chấp nhận bệnh tật, chấp nhận ho kéo dài, sụt cân, khó thở… như “chuyện thường”, và vì thế bỏ lỡ cơ hội phát hiện sớm.
Khi triệu chứng bị "bình thường hóa"
Tháng 9/2024, ông L., 62 tuổi, ở trong nhóm Admin biết, được chẩn đoán ung thư phổi giai đoạn IIIB khi đến viện vì ho ra máu. Sáu tháng trước đó, trong đợt khám sức khỏe định kỳ, phim X-quang đã phát hiện nốt mờ nghi ngờ và bác sĩ khuyên nên chụp CT liều thấp để xác định. Ông L. từ chối với lý do: "Tuổi này rồi, ho là chuyện thường, tôi hút thuốc 30 năm rồi mà." Khi chẩn đoán được đưa ra, khối u đã di căn hạch trung thất. Câu hỏi đặt ra: Nếu 6 tháng trước ông L. đồng ý chụp CT, liệu có thể phát hiện sớm hơn? Và còn bao nhiêu trường hợp tương tự đang diễn ra hàng ngày với cùng một tư duy?
Đây không phải ca bệnh cá biệt. Dữ liệu từ các bệnh viện lớn cho thấy 70-75% bệnh nhân ung thư phổi tại Việt Nam được phát hiện ở giai đoạn III-IV. Nguyên nhân chính không phải vì bệnh tiến triển đặc biệt nhanh ở nhóm tuổi này, mà vì các triệu chứng ban đầu – ho kéo dài, sụt cân, mệt mỏi, đau ngực mơ hồ – thường bị quy cho "tuổi già", "hút thuốc lâu năm", hay "viêm phế quản mạn". Khi bệnh nhân đến khám, thường đã có biến chứng: tràn dịch màng phổi, di căn xương, não, gan.
Sự "bình thường hóa" triệu chứng này phản ánh một vấn đề sâu xa hơn trong nhận thức xã hội: chấp nhận bệnh tật như một phần tất yếu của tuổi già, thay vì xem đó là dấu hiệu cảnh báo cần can thiệp y tế.
Khoảng trống trong hệ thống chăm sóc sức khỏe
Độ tuổi 60-65 đang rơi vào vùng "tam bất quản" của hệ thống y tế Việt Nam. Nhóm này không còn thuộc lực lượng lao động để được khám sức khỏe định kỳ, nhưng cũng chưa đủ yếu để được ưu tiên trong các chương trình chăm sóc người cao tuổi. Họ thường vừa nghỉ hưu, thu nhập giảm, trong khi chi phí tầm soát tự nguyện tại các cơ sở y tế tư nhân vẫn còn cao.
Quan trọng hơn, đây là thế hệ chịu phơi nhiễm kép: thuốc lá trong nhiều thập kỷ, ô nhiễm không khí, bếp than củi, hóa chất nghề nghiệp – nhưng lại ít được tiếp cận các chương trình y học dự phòng hiện đại. Lập luận cho rằng tầm soát ung thư phổi ở Việt Nam là "xa xỉ" cần được xem xét lại. Theo tính toán y tế công cộng, chi phí điều trị một ca ung thư giai đoạn muộn (bao gồm hóa trị, xạ trị, chăm sóc giảm nhẹ) có thể lên đến hàng trăm triệu đồng, trong khi chi phí tầm soát có chọn lọc cho nhóm nguy cơ cao chỉ chiếm một phần nhỏ. Vấn đề không phải là thiếu nguồn lực, mà là thiếu chiến lược phân bổ hiệu quả và thiếu quyết tâm chính sách.
Cơ hội điều trị bị bỏ lỡ
Một nghịch lý đáng chú ý trong y học hiện đại: nhiều bệnh nhân ung thư phổi ở độ tuổi 60-65 mang đột biến gen EGFR, ALK, ROS1 – những đột biến có thể điều trị bằng thuốc nhắm trúng đích thế hệ mới. Các nghiên cứu quốc tế cho thấy bệnh nhân có đột biến này có thể sống thêm 3-5 năm, thậm chí lâu hơn, với chất lượng cuộc sống gần như bình thường.
Tuy nhiên, thực tế tại Việt Nam cho thấy chỉ một tỷ lệ nhỏ bệnh nhân được xét nghiệm gen đầy đủ ngay từ đầu. Các rào cản bao gồm: chi phí xét nghiệm từ vài triệu đến chục triệu đồng (mặc dù bảo hiểm y tế đã chi trả phí xét nghiệm EGFR và hỗ trợ 50% chi phí thuốc điều trị đích), thiếu quy trình chuẩn hóa tại nhiều bệnh viện, và đáng lo ngại nhất là tư duy "tuổi này rồi, điều trị tốn kém làm gì" vẫn tồn tại trong một bộ phận cán bộ y tế.
Kết quả là hàng nghìn bệnh nhân có thể được hưởng lợi từ liệu pháp điều trị đích lại bị đẩy vào các phác đồ điều trị cũ, hoặc từ bỏ điều trị sớm do thiếu thông tin đầy đủ.
Ba hướng can thiệp cần thiết
Thay đổi thực chất cần diễn ra đồng thời trên ba mặt trận:
Thứ nhất, triển khai chương trình tầm soát có chọn lọc cho nhóm nguy cơ cao 55-75 tuổi bằng CT liều thấp. Các nghiên cứu quốc tế, đặc biệt là từ Chương trình Sàng lọc Ung thư Phổi Quốc gia Hoa Kỳ (NLST), đã chứng minh phương pháp này giúp giảm 20% tỷ lệ tử vong do ung thư phổi. Việt Nam có thể bắt đầu từ các tỉnh thành có tỷ lệ hút thuốc và ô nhiễm không khí cao, sau đó mở rộng dần.
Thứ hai, chuẩn hóa quy trình xét nghiệm phân tử gen ngay từ lần chẩn đoán đầu tiên cho tất cả bệnh nhân ung thư phổi không tế bào nhỏ. Điều này đòi hỏi mở rộng danh mục xét nghiệm được bảo hiểm y tế chi trả đầy đủ, không chỉ giới hạn ở EGFR mà bao gồm cả ALK, ROS1 và các đột biến khác. Đồng thời cần có hướng dẫn rõ ràng để bác sĩ và bệnh nhân hiểu được quyền lợi và quy trình tiếp cận.
Thứ ba, thay đổi ngôn ngữ và thái độ trong giao tiếp y tế. Thay vì chấp nhận cụm từ "tuổi này thì bình thường", cần định hướng lại câu hỏi thành "những can thiệp nào có thể giúp duy trì và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân?" Mỗi năm sống thêm với chất lượng tốt đều có ý nghĩa quan trọng, không chỉ với bản thân người bệnh mà với cả gia đình và xã hội.
Thay đổi nhận thức, thay đổi số phận
Ung thư phổi ở tuổi 60-65 không phải "định mệnh của tuổi già". Đó là kết quả của một hệ thống chưa coi trọng quyền được sống khỏe mạnh của người cao tuổi, của việc thiếu đầu tư vào y học dự phòng, và của một tư duy xã hội lạc hậu về già và bệnh.
Khi một xã hội chấp nhận rằng người 60-65 tuổi "đủ già để mắc ung thư", thì cuộc chiến với căn bệnh này sẽ luôn bắt đầu quá muộn. Thay đổi cần bắt đầu từ chính nhận thức này: mỗi cá nhân ở độ tuổi 60-65 vẫn là một con người có tương lai, xứng đáng được tiếp cận những tiến bộ y học tốt nhất – không phải một "ca bệnh đã đến giai đoạn cuối" mà xã hội đã ngầm chấp nhận.
Câu hỏi dành cho mỗi người không phải là "liệu chúng ta có đủ nguồn lực để tầm soát?", mà là "chúng ta có đủ quyết tâm để thay đổi không?" Bởi vì đằng sau mỗi con số thống kê là một cuộc đời, một gia đình, và một cơ hội được cứu sống nếu chúng ta hành động đúng lúc.

VietBF@sưu tập