Ông Trump phạm luật?

[PinaColada]

Phát ngôn của Tổng thống Trump về việc nhắm vào hệ thống điện Iran làm dấy lên lo ngại về nguy cơ vi phạm luật nhân đạo quốc tế và xu hướng bình thường hóa tấn công hạ tầng dân sự.
Cuộc xung đột giữa liên quân Mỹ-Israel và Iran không chỉ làm gia tăng căng thẳng quân sự tại Trung Đông mà còn đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về khuôn khổ pháp lý quốc tế. Trong bối cảnh chiến sự leo thang, các phát ngôn từ cấp lãnh đạo cao nhất đang thu hút sự chú ý đặc biệt của giới quan sát và các tổ chức nhân quyền.

Tuyên bố của Tổng thống Mỹ Donald Trump về khả năng tấn công trực tiếp vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran đã làm dấy lên nhiều luồng ý kiến trái chiều. Một số chuyên gia cảnh báo rằng những lời đe dọa như vậy có thể tạo tiền lệ nguy hiểm trong cách các quốc gia tiến hành chiến tranh hiện đại.

Lằn ranh mong manh
Trong một bài đăng trên mạng xã hội vào giữa tháng 3, Tổng thống Trump tuyên bố rằng nếu Iran không mở hoàn toàn Eo biển Hormuz trong vòng 48 giờ, Mỹ sẽ "tấn công và xóa sổ" các nhà máy điện của nước này. Dù hạn chốt sau đó được gia hạn, thông điệp ban đầu vẫn gây chấn động trong giới pháp lý quốc tế.

Giới chuyên gja cho rằng việc nhắm vào hạ tầng năng lượng, vốn phục vụ chủ yếu cho dân thường, có thể vi phạm Điều 52 của Nghị định thư bổ sung I Công ước Geneva. Điều khoản này nghiêm cấm việc tấn công các "mục tiêu dân sự", trừ khi chúng được chứng minh là phục vụ mục đích quân sự cụ thể.

"Ông Trump đang công khai đe dọa rằng ông sẽ thực hiện một tội ác chiến tranh", Kenneth Roth, cựu Giám đốc điều hành Tổ chức Theo dõi Nhân quyền. Ông Roth cho rằng phản ứng yếu ớt của cộng đồng quốc tế phần nào phản ánh sự "chai lì" trước những phát ngôn gây tranh cãi như vậy.


Kenneth Roth, cựu Giám đốc điều hành Tổ chức Theo dõi Nhân quyền. Ảnh: Đại học Yale.
Một vấn đề phức tạp là tính "lưỡng dụng" của hạ tầng điện. Các hệ thống này có thể hỗ trợ cả dân sự lẫn quân sự, khiến việc xác định tính hợp pháp của mục tiêu trở nên khó khăn hơn. Tuy nhiên, các tiêu chuẩn quốc tế vẫn yêu cầu phải hạn chế hết mức thiệt hại cho dân thường.

Tiền lệ gần đây càng làm tăng mức độ nghiêm trọng của cuộc tranh luận xoay quanh vấn đề này. Năm 2024, Tòa án Hình sự Quốc tế (ICC) đã phát lệnh bắt đối với các quan chức quân sự Nga vì tấn công hệ thống điện tại Ukraine với cáo buộc đây là hành vi vi phạm luật nhân đạo quốc tế.

"Tôi không thấy sự khác biệt giữa những gì ông Trump đe dọa sẽ làm ở Iran và những gì ICC đã truy tố các chỉ huy Nga tại Ukraine", ông Roth nhận xét. Nhận định này đặt ra câu hỏi về tiêu chuẩn kép trong việc áp dụng luật pháp quốc tế.

Việc một cường quốc như Mỹ phát đi tín hiệu sẵn sàng nhắm vào hạ tầng dân sự có thể làm suy yếu tính ràng buộc của các quy tắc vốn được thiết lập nhằm hạn chế sự tàn khốc của chiến tranh, New York Times nhận định.

Nguy cơ "bình thường hóa" việc tấn công hạ tầng dân sự
Không chỉ dừng lại ở khía cạnh pháp lý, các chuyên gia còn cảnh báo về tác động lâu dài đối với chuẩn mực quốc tế. Sarah Yager, Giám đốc văn phòng Washington của Tổ chức Theo dõi Nhân quyền, cho rằng thế giới đang chứng kiến một xu hướng đáng lo ngại.

"Những gì chúng ta đang thấy từ các phía - Mỹ, Iran và Israel - là một cuộc chạy đua xuống đáy, nơi các mối đe dọa nhằm vào hạ tầng dân sự ngày càng trở nên bình thường hóa", bà Yager nhận định.

Cũng theo bà Yager, điều này không chỉ làm leo thang căng thẳng mà còn "phát đi tín hiệu nguy hiểm về sự sẵn sàng xói mòn các quy tắc bảo vệ dân thường trong chiến tranh".

Lịch sử cho thấy Mỹ không xa lạ với việc nhắm vào hạ tầng năng lượng. Trong Chiến tranh Vùng Vịnh đầu thập niên 1990, các chiến dịch không kích đã phá hủy phần lớn hệ thống điện của Iraq, gây ra hậu quả nghiêm trọng đối với đời sống dân sự và bị nhiều tổ chức nhân quyền lên án.

Tuy nhiên, kinh nghiệm từ những chiến dịch đó đã dẫn đến sự điều chỉnh chiến thuật. Từ cuối những năm 1990, Mỹ phát triển các loại vũ khí nhằm vô hiệu hóa tạm thời hệ thống điện thay vì phá hủy hoàn toàn, điển hình là "đạn vô hiệu hóa nguồn cấp điện".

Các loại vũ khí này sử dụng sợi graphite để gây chập mạch hệ thống điện, cho phép khôi phục hoạt động sau khi được sửa chữa. Chúng từng được sử dụng trong chiến dịch của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) tại Nam Tư năm 1999 và trong cuộc chiến Iraq năm 2003.

Một quan chức quốc phòng Mỹ giấu tên nói với New York Times rằng Washington hiện chưa có kế hoạch phá hủy hoàn toàn hệ thống điện của Iran song vẫn có khả năng làm tê liệt chúng nếu cần thiết.

Dù vậy, các chuyên gia cảnh báo rằng chỉ riêng việc đưa ra lời đe dọa cũng đủ để làm thay đổi chuẩn mực trong chiến tranh hiện đại. Khi các quốc gia lớn sẵn sàng công khai cân nhắc những mục tiêu từng bị coi là "cấm kỵ", ranh giới giữa hợp pháp và phi pháp trong chiến tranh có nguy cơ bị xóa nhòa.

VietBF@ sưu tập