Liên minh xuyên Đại Tây Dương đối mặt nguy cơ rạn nứt chưa từng có vì chiến tranh Iran

[Romano]

Chiến tranh Iran đang khoét sâu mâu thuẫn Mỹ - châu Âu, đẩy NATO tới khủng hoảng nghiêm trọng. Những bất đồng chiến lược, quân sự và lợi ích khiến liên minh xuyên Đại Tây Dương năm đối mặt nguy cơ rạn vỡ chưa từng có.Theo báo The Wall Street Journal (Mỹ) ngày 5/4, cuộc xung đột tại Iran đang đẩy mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương vào một cuộc khủng hoảng sâu sắc, khiến tương lai của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) đứng trước nguy cơ tan rã sau 77 năm tồn tại.

Cụ thể, mối quan hệ đối tác địa chính trị quan trọng nhất thế giới giữa Mỹ và châu Âu đang trượt dần đến bờ vực đổ vỡ. Những căng thẳng phát sinh từ cuộc chiến giữa Mỹ và Israel với Iran đã làm trầm trọng thêm những rạn nứt vốn có sau các bất đồng về thuế quan, vấn đề Ukraine và ý định thâu tóm Greenland của Tổng thống Donald Trump.

Sự rạn nứt về lợi ích chiến lược và nghĩa vụ liên minh

Tổng thống Trump đã chỉ trích các đồng minh châu Âu vì không tham gia cuộc chiến ở Iran. Đầu tháng này, ông Trump cho biết đang “nghiêm túc cân nhắc” việc rút Mỹ khỏi NATO, sau khi liên minh này từ chối tham gia chiến dịch quân sự chống Iran. Ngược lại, các nhà lãnh đạo châu Âu kiên quyết phản đối cuộc chiến mà họ không được tham vấn, coi đó là hành động "bất hợp pháp và thiếu khôn ngoan".

Trước đây, sự không hài lòng chính của ông Trump về NATO là việc chia sẻ gánh nặng ngân sách. Tuy nhiên, hiện tại người đứng đầu Nhà Trắng đặt câu hỏi liệu việc bảo vệ châu Âu có còn phục vụ lợi ích của Mỹ hay không, khi người châu Âu không hỗ trợ các cuộc can thiệp quân sự của Mỹ tại Trung Đông. Ông Trump khẳng định với tờ The Telegraph của Anh: "Chúng tôi luôn sẵn sàng giúp đỡ họ. Nhưng họ đã không giúp đỡ chúng tôi", đồng thời cho rằng sự hỗ trợ tại Eo biển Hormuz lẽ ra phải là "tự nguyện".

Một phép thử quan trọng cho liên minh sẽ diễn ra khi Tổng thư ký NATO Mark Rutte đến thăm Nhà Trắng (từ ngày 8/4 tới) và dự kiến có bài phát biểu tại Viện Quỹ Tổng thống Ronald Reagan.

Sự thay đổi trong chiến lược toàn cầu của Mỹ

Lập trường hiện tại của Nhà Trắng đánh dấu một sự thay đổi với chiến lược toàn cầu của Mỹ kể từ Thế chiến II vốn coi an ninh châu Âu là lợi ích sống còn. Michael O'Hanlon, Giám đốc nghiên cứu tại Viện Brookings, nhận định rằng châu Âu vẫn quan trọng do tiềm lực kinh tế và sức mạnh quân sự. Dù 2/3 người Mỹ tin rằng Washington hưởng lợi từ NATO, nhưng ông Trump lại thể hiện sự thay đổi rõ rệt.

Chuyên gia cấp cao về châu Âu François Heisbourg tại Quỹ Nghiên cứu Chiến lược ở Paris đánh giá: "Phía Mỹ đang nói thẳng thắn và công khai về việc xóa bỏ NATO. Quan điểm cho rằng NATO thực sự có thể bị loại bỏ là điều mới mẻ". Ngoại trưởng Ba Lan Radoslaw Sikorski cũng cảnh báo các đồng minh cần xem xét nghiêm túc kịch bản "chia tách" này.

Sự mất niềm tin vào Mỹ đã khiến các quốc gia như Anh bắt đầu chuyển hướng sang châu Âu về chính sách kinh tế và an ninh. Fabrice Pothier, Giám đốc điều hành Rasmussen Global, nhận định việc Tổng thống Trump phản đối kịch liệt là do ông nhận ra gánh nặng lớn từ động thái đơn phương với Israel, dẫn đến việc Mỹ trở thành một "siêu cường đơn độc hơn với cái giá phải trả cao hơn".

Những giới hạn về quân sự và pháp lý

Sự tức giận của chính quyền Trump bùng phát khi Pháp, Anh, Italy và Tây Ban Nha đặt giới hạn sử dụng căn cứ không quân và không phận cho cuộc chiến, đồng thời từ chối triển khai hải quân đến Eo biển Hormuz. Dù vậy, châu Âu vẫn âm thầm hỗ trợ hậu cần và vũ khí phòng không để bảo vệ các quốc gia vùng Vịnh.Các quan chức châu Âu lập luận rằng Hiến chương NATO là một hiệp ước phòng thủ chung tại châu Âu và Bắc Mỹ, không bắt buộc ủng hộ các cuộc chiến đơn phương của Mỹ ở các khu vực khác. Chuyên gia Philippe Dickinson từ Hội đồng Đại Tây Dương cho biết, sự phẫn nộ ở châu Âu là "rõ ràng và sâu sắc" trước việc ông Trump hạ thấp vai trò của đồng minh trong cuộc chiến Afghanistan sau sự kiện 11/9.

Trong khi đó, một số học giả như Kamil Zwolski, nhà nghiên cứu về xung đột và chống khủng bố tại Viện Nghiên cứu An ninh và Quốc phòng (RUSI) có trụ sở tại Anh ,cho rằng ông Trump chỉ xem NATO là công cụ hỗ trợ cho các "cuộc phiêu lưu đơn phương".

Về mặt pháp lý, việc rút khỏi NATO không dễ dàng. Một đạo luật năm 2023 quy định tổng thống Mỹ không được tự ý rút khỏi hiệp ước trừ khi có sự đồng ý của đa số 2/3 Thượng viện hoặc một luật mới từ Quốc hội. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo liên minh có thể tan rã trên thực tế nếu khả năng răn đe bị suy yếu hoặc Mỹ cắt giảm hiện diện quân sự.

Hệ quả và viễn cảnh tương lai

Nhà sử học quân sự Phillips O'Brien tại Đại học St. Andrews ở Scotland cho rằng, Mỹ vẫn có lý do để trì hoãn việc rút khỏi liên minh vì lợi ích bán vũ khí và ảnh hưởng toàn cầu. Đối với châu Âu, việc NATO tan rã sẽ gây tổn thất lớn vì họ cần nhiều năm để tự xây dựng khả năng tự vệ mà không có Mỹ.

Dù một số quan chức lạc quan coi lời đe dọa của ông Trump là chiến thuật đàm phán nhằm gây áp lực lên các đồng minh để họ hỗ trợ nhiều hơn trong vấn đề Iran, nhưng câu hỏi đặt ra là liệu NATO có còn là một lực lượng răn đe hiệu quả hay không. Chuyên gia Heisbourg kết luận: "Không còn chút niềm tin nào nữa. Giống như cuộc 'ly hôn' vậy: Khi đã nói ra những lời cay đắng, thì không thể rút lại được".