Cuộc chiến Ukraina thường bị ép vào hai khuôn kể chuyện rất tiện: hoặc “Ukraina anh hùng – Nga xâm lược”, hoặc “Ukraina chỉ là con tốt của Mỹ và NATO”. Cả hai đều có phần đúng, nhưng đúng theo kiểu… chưa đủ. Muốn nhìn cho ra hình, phải tách ít nhất ba tầng: tầng quyền lực lớn, tầng lựa chọn quốc gia, và tầng bi kịch con người. Khi đứng đủ xa, ta mới thấy: chính nghĩa không làm biến mất địa chính trị; còn địa chính trị cũng không thể xóa sạch quyền tự vệ.
PHẦN 1: Ukraina – vừa có chính nghĩa, vừa có “phận tiền tuyến”
Ở tầng quyền lực lớn, câu chuyện lạnh như thép. Mỹ và NATO không trực tiếp đối đầu quân sự với Nga, nhưng thông qua Ukraina, họ khiến Nga tiêu hao, thử nghiệm vũ khí – chiến thuật – mô hình chiến tranh hiện đại, và củng cố NATO, củng cố vai trò lãnh đạo của Mỹ ở châu Âu. Trong cái nhìn này, Ukraina giống một tiền đồn chiến lược. Lịch sử từng thấy điều đó ở Việt Nam thời Chiến tranh Lạnh, Afghanistan, Trung Đông… Quốc gia nằm tuyến đầu thường bị biến thành công cụ, dù muốn hay không.
Nhưng nếu dừng lại ở đó và đóng dấu “Ukraina = con tốt” thì chưa công bằng. Ở tầng quốc gia, Ukraina không hoàn toàn bị kéo đi như một quân cờ vô tri. Họ có nỗi lo an ninh trước Nga, có nhu cầu thoát khỏi quỹ đạo ảnh hưởng cũ, có khát vọng gắn kết với châu Âu và phương Tây. Nói cách khác: nhiều khi “con tốt” không phải bị xô ra bàn cờ, mà tự chấp nhận đứng vào vị trí nguy hiểm vì không nhìn thấy lối khác, hoặc vì tin rằng đó là lối ít tệ nhất.
Rồi đến tầng bi kịch, cái giá hiện ra rõ nhất. Mỹ và NATO không mất thành phố. Nga chịu tổn thất lớn nhưng chiến tranh không diễn ra trên đất Nga. Người dân Ukraina mới là bên gánh trực tiếp: nhà cửa thành đống gạch, hàng triệu người tị nạn, một thế hệ lớn lên trong còi báo động. Trong mọi cuộc chiến ủy nhiệm, cường quốc tính bằng lợi ích; quốc gia nhỏ trả bằng máu và đất. Đây không hẳn là chuyện “đạo đức” hay “vô đạo đức”, mà là quy luật quyền lực.
Vậy Ukraina có chính nghĩa không? Có, ở tầng nguyên tắc rất rõ: biên giới đã được quốc tế công nhận, dùng vũ lực vượt qua biên giới đó là sai về luật pháp quốc tế. Ukraina có quyền tự vệ. Nhưng chính nghĩa không đồng nghĩa “trong sạch tuyệt đối”. Một quốc gia có thể đúng về nguyên tắc, nhưng vẫn bị cuốn vào cấu trúc quyền lực lớn hơn mình. Ukraina vừa là nạn nhân của xâm lược, vừa là chiến trường của đối đầu cường quốc. Hai điều ấy không mâu thuẫn; chúng đồng thời tồn tại.
PHẦN 2: Nhìn về Việt Nam – ủng hộ nguyên tắc, nhưng phải tỉnh táo quyền lực
Người Việt có một kinh nghiệm lịch sử rất đặc biệt: hiểu giá trị của chủ quyền bằng xương máu. Từng bị xâm lược, từng chia cắt, từng có lúc số phận bị quyết định trên bàn hội nghị của kẻ mạnh. Vì vậy, ở tầng nguyên tắc, người Việt có lý do để không chấp nhận tiền lệ “dùng vũ lực đổi biên giới”, dù kẻ làm điều đó là ai. Một tiền lệ xấu ở châu Âu không bao giờ chỉ nằm ở châu Âu; nó dội bóng sang những vùng tranh chấp khác, nơi quốc gia nhỏ sống trong cảm giác mong manh.
Nhưng ủng hộ nguyên tắc không đồng nghĩa ủng hộ chiến tranh. Người Việt hoàn toàn có thể vừa không cổ vũ đổ máu, vừa không mù quáng theo Mỹ hay NATO, mà vẫn công nhận quyền tự vệ của Ukraina theo luật quốc tế. Đó là lập trường rất “Việt Nam”: độc lập – tự chủ – không nhất thiết chọn phe, nhưng chọn nguyên tắc.
Và từ Ukraina, bài học lạnh nhất cho Việt Nam lại nằm ở chỗ khác: đừng ảo tưởng về cường quốc. Cường quốc không có nghĩa vụ đạo đức vĩnh viễn. Đồng minh không phải hợp đồng bảo hiểm trọn đời. Chính nghĩa không tự động biến thành an toàn. Điều bảo vệ quốc gia nhỏ, rốt cuộc, vẫn là nội lực, sự khôn ngoan ngoại giao, và năng lực không để mình bị đẩy vào vị trí “bắt buộc phải theo”.
PHẦN 3: Vì sao tranh luận về Ukraina luôn bốc lửa – và người Việt đang chia thành nhiều “kính nhìn”
Nhìn vào những phản hồi trái chiều, có thể thấy người Việt không hề đồng nhất. Có luồng ý kiến cho rằng Ukraina “đã có lựa chọn”, “đã bị cảnh báo”, “đáng lẽ có thể trung lập để làm cán cân giữa hai bên”, và lỗi lớn nằm ở giới tinh hoa Kiev sau các biến cố chính trị, trong đó có tranh cãi về thời điểm 2014, về chính sách nội bộ, về việc theo EU – NATO, về cách đối xử với cộng đồng nói tiếng Nga ở miền đông. Lập luận kiểu này thường kết lại bằng một câu sắc: “ngu thì chết”, hay “tự dấn thân làm tốt thí”.
Có luồng khác nhấn mạnh nguyên tắc: dù Ukraina có sai lầm chính trị hay chính sách ra sao, việc một nước đem quân vượt biên giới nước khác vẫn là hành vi phá vỡ luật quốc tế; nếu chấp nhận tiền lệ đó, các nước nhỏ ở những khu vực nhạy cảm sẽ nguy hiểm hơn. Nhóm này thường nói: ủng hộ Ukraina là ủng hộ lằn ranh cuối cùng của quốc gia nhỏ: chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ.
Cũng có người đứng giữa, vừa thương dân Ukraina, vừa không tin vào sự “trong sạch” của cuộc chiến, vừa nhắc rằng kết cục có thể bị định đoạt bởi thương lượng lợi ích: khoáng sản, đất đai, vai trò chủ nợ, và những chiếc ghế danh dự sau chiến tranh. Những người này không hẳn bênh ai; họ sợ nhất là sự ngây thơ.
Thực ra, tranh luận bốc lửa vì mỗi bên đang đứng ở một tầng khác nhau mà nói: người nói về đạo lý – nguyên tắc, người nói về địa chính trị – lợi ích, người nói về lịch sử – căn tính, người nói về nỗi đau dân thường. Trộn tất cả lại rồi đòi một kết luận “đúng 100%” thì khó.
Lời kết: đứng về lẽ phải không có nghĩa giao số phận cho bất kỳ phe nào
Ukraina cho thấy một sự thật lạnh lùng: quốc gia nhỏ có thể có chính nghĩa, nhưng vẫn phải bước vào một ván cờ do kẻ khác đặt luật. Chính nghĩa giúp bạn có thêm người ủng hộ; nhưng quyền lực mới quyết định cuộc chơi đi đến đâu và dừng lại ở điểm nào.
Từ Ukraina nhìn về Việt Nam, điều quan trọng nhất không phải là hô “theo ai”, mà là làm sao để không bị kéo vào vị trí buộc phải theo. Ủng hộ nguyên tắc chủ quyền và biên giới không phải là ngây thơ; ngây thơ là tưởng rằng chỉ cần đúng là sẽ an toàn. Lịch sử Việt Nam hiểu điều đó hơn ai hết: khi quốc gia nhỏ đánh mất tự chủ chiến lược, chính nghĩa có thể còn, nhưng cái giá thường là máu, đất, và tương lai của cả một thế hệ.
Giữ nguyên tắc để khỏi mất đường. Giữ bản lĩnh để khỏi mất mình. Trong một thế giới phân cực, quốc gia nhỏ không sống sót nhờ khẩu hiệu lớn, mà nhờ biết mình đang đứng ở đâu, mạnh – yếu thế nào, và giới hạn của mình là gì. Chính nghĩa cho ta bạn. Nhưng nội lực và vị thế mới giữ được đất nước.
