Middle East Iran xác nhận Giáo Chủ đã chết, 96 vạn quân Iran như rắn mất đầu

[Gibbs]

Tehran rúng động: truyền thông nhà nước Iran xác nhận Khamenei đã tử nạn
Rạng sáng Chủ nhật theo giờ địa phương, nhiều cơ quan truyền thông nhà nước Iran đồng loạt xác nhận một tin khiến cả khu vực nín thở: Lãnh tụ tối cao Ayatollah Ali Khamenei đã thiệt mạng sau đợt tấn công quy mô lớn của Mỹ và Israel.

Theo tường thuật của truyền thông nhà nước, ông Khamenei tử nạn ngay trong khuôn viên cơ sở của lãnh tụ ở thủ đô Tehran, khi đang “thi hành nhiệm vụ” tại văn phòng trong khuôn viên nơi ở/đại bản doanh của lãnh đạo vào thời điểm cuộc tấn công diễn ra sáng sớm Thứ Bảy.

Có lúc, bản tin trên truyền hình Iran trở thành khoảnh khắc tuyệt vọng: một phát thanh viên đọc thông báo đã nghẹn giọng và bật khóc ngay trên sóng.


Khói đen trên “trung tâm thần kinh” của chế độ: hình ảnh vệ tinh cho thấy nhiều tòa nhà hư hại nặng
Hình ảnh vệ tinh do Airbus cung cấp cho thấy khói đen bốc lên từ khu phức hợp của lãnh tụ ở Tehran ngay sau cuộc tấn công. Những bức ảnh này được mô tả là cho thấy một số tòa nhà trong khuôn viên bị hư hại nghiêm trọng.

Khu phức hợp này nằm ở trung tâm Tehran, gần khu vực đại học, và được xem là nơi ra quyết sách – “đầu não” điều hành của tầng lãnh đạo thần quyền Cộng hòa Hồi giáo.

40 ngày quốc tang: Iran tuyên bố thời kỳ để tang toàn quốc
Sau xác nhận, Iran thông báo 40 ngày quốc tang để tưởng niệm lãnh tụ tối cao vừa tử nạn.
Điều khiến giới quan sát lo ngại không chỉ là một cái chết, mà là khoảng trống quyền lực: ai sẽ thay vị trí tối thượng này?

Theo cơ chế của Iran, người kế nhiệm sẽ do Hội đồng Chuyên gia (Assembly of Experts) lựa chọn—một cơ quan gồm 88 giáo sĩ cấp cao. Nhưng bài toán không hề đơn giản: ông Khamenei không có người kế vị được công khai chính thức, và vì thế cuộc chuyển giao có thể vừa là nghi lễ, vừa là đấu trí, vừa là thử thách sức chịu đựng của hệ thống.

Dựa theo đánh giá của các chuyên gia và phân tích được nêu, một số gương mặt được xem là “ứng viên tiềm năng” (mỗi người một thế mạnh, một điểm yếu):

Mojtaba Khamenei (56 tuổi)
Con trai thứ hai của Khamenei, được cho là có ảnh hưởng đáng kể và có liên hệ mạnh với IRGC cùng lực lượng Basij. Tuy nhiên, việc “cha truyền con nối” không được ưa chuộng trong giới giáo sĩ Shiite. Thêm nữa, Mojtaba không phải giáo sĩ cấp bậc cao và không có vai trò chính thức trong bộ máy.

Alireza Arafi (67 tuổi)
Một giáo sĩ ít nổi tiếng hơn, được xem là người thân cận với Khamenei. Ông giữ vai trò phó chủ tịch Hội đồng Chuyên gia, từng là thành viên Hội đồng Giám hộ (cơ quan thẩm định ứng viên bầu cử và luật), đồng thời đứng đầu hệ thống chủng viện. Điểm hạn chế: không được biết đến như một “trọng pháo” chính trị, và không có mối liên hệ chặt với cấu trúc an ninh.

Mohammad Mehdi Mirbagheri (đầu tuổi 60)
Một giáo sĩ cứng rắn, đại diện khuynh hướng bảo thủ nhất trong giới giáo sĩ, là thành viên Hội đồng Chuyên gia. Ông được mô tả là quan điểm chống phương Tây mạnh, nhìn thế giới bằng lăng kính đối đầu “tín đồ – kẻ không tin”, hiện đứng đầu một học viện khoa học Hồi giáo tại Qom.

Hassan Khomeini (đầu tuổi 50)
Cháu nội của lãnh tụ khai quốc Ayatollah Ruhollah Khomeini—mang tính chính danh cách mạng và tôn giáo. Ông quản lý lăng Khomeini, nhưng không giữ chức vụ công quyền nổi bật, và được cho là có ảnh hưởng hạn chế với giới an ninh và tầng lớp tinh hoa cầm quyền. Quan điểm được xem là ôn hơn nhiều người cùng thế hệ.

Hashem Hosseini Bushehri (cuối tuổi 60)
Giáo sĩ cấp cao, có liên hệ gần với các định chế xử lý kế nhiệm, đặc biệt trong Hội đồng Chuyên gia, nơi ông giữ vai trò phó chủ tịch thứ nhất. Ông được cho là gần Khamenei nhưng khá kín tiếng, và không nổi bật về quan hệ với IRGC.

Sau tiếng nổ là tiếng reo: những mảng cảm xúc trái chiều trong lòng Tehran
Trong lúc quốc tang được tuyên bố, các thông tin cũng cho thấy đã có nơi tại Tehran xuất hiện tiếng hò reo và ăn mừng khi tin lãnh tụ tử nạn lan ra.

Iran đã xác nhận cái chết của Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei—một sự kiện có thể được xem là địa chấn chính trị. Khói đen bốc lên từ khu phức hợp trung tâm quyền lực ở Tehran như một dấu hiệu vừa hữu hình vừa biểu tượng: một thời kỳ đang khép lại và một thời kỳ khác mở ra trong bất định.

Điều đáng chú ý là sau cái chết của Giáo Chủ và Bộ trưởng quốc phòng, một số lượng lớn quân Iran đã đào ngũ và bỏ chạy. Đội quân khổng lồ 96 vạn được cho là hoảng loạn trước tin tức đội ngũ lãnh đạo tử vong trong cuộc không kích của Mỹ. Trên đường phố Iran được cho là đang loạn tới mức gần như hoàn toàn mất kiểm soát, người dân tích trữ lương thực và xăng, trong khi đó nỗi lo một lượng lớn binh sĩ Iran có thể quay sang cướp phá trên đường trốn chạy.

Iran thường được nhắc đến như một cường quốc quân sự “đông quân, nhiều tầng lực lượng” ở Trung Đông. Nếu cộng cả quân thường trực và lực lượng dự bị/đã huấn luyện có thể huy động, tổng nhân lực quân sự của Iran được ước tính khoảng 960.000 người.

Ba trụ cột trong một bộ máy
Vũ trang Iran là “bó đũa” gồm nhiều nhánh, nổi bật nhất là:

Artesh (Quân đội chính quy): bộ binh, hải quân, không quân và phòng không – chịu trách nhiệm kiểu “nhà nghề”, tác chiến theo cấu trúc quân đội truyền thống.

Sepah / IRGC (Vệ binh Cách mạng): lực lượng song song với quân đội chính quy, có các binh chủng riêng (lục – hải – không gian/phi đạn), cùng Quds Force cho hoạt động đặc biệt.

Faraja (Bộ chỉ huy cảnh sát): thiên về an ninh – trật tự – kiểm soát nội địa, nhưng vẫn nằm trong “hệ vũ trang” của nhà nước.

Ngoài ra còn có Basij (dân quân/đội tình nguyện bán quân sự) do IRGC kiểm soát, thường được xem như “lực lượng dự trữ xã hội” — đông về danh sách, nhưng mức sẵn sàng chiến đấu thực tế tùy thời điểm.

Ước tính phổ biến cho rằng Iran có khoảng 610.000 quân nhân tại ngũ, cộng thêm khoảng 350.000 lực lượng dự bị và đã qua huấn luyện có thể gọi ra khi cần. Nói cách khác, Iran xây cấu trúc theo kiểu “thân cây – cành nhánh”: thời bình có lực lượng thường trực đủ lớn; thời biến động có thể kéo thêm một lớp dự bị để nâng quân số.

Tự lực vũ khí: từ cấm vận thành động cơ công nghiệp quốc phòng
Vì bị hạn chế nhập khẩu vũ khí do các lệnh trừng phạt, Iran đẩy mạnh một chương trình tái vũ trang nội địa: chế tạo và nội địa hóa từ xe tăng, thiết giáp, đạn dược, UAV (drone), phương tiện hải quân, cho tới các hệ thống phòng không.

Trong số các hướng đầu tư, nổi bật nhất là tên lửa đạn đạo và tên lửa hành trình tầm trung – thứ được Tehran xem như “đòn răn đe” thay cho một không lực hiện đại (vốn bị đánh giá là già hóa). Iran nói chương trình tên lửa của họ nhằm tấn công chính xác theo mục tiêu và không phải để mang đầu đạn hạt nhân, đồng thời tuyên bố đây không phải hạng mục để đem ra thương lượng trong các đàm phán hạt nhân.

Song song, drone Iran cũng trở thành đề tài gây tranh cãi quốc tế, nhất là khi bị phương Tây lo ngại về sự “phổ biến” sang các lực lượng thân Iran trong khu vực hoặc xuất khẩu ra bên ngoài.