Trước hết, người ta nhìn thấy họ… chứ chưa kịp biết họ là ai. Một người đàn ông cúi che cho ai đó vừa bị xịt hơi cay, ép nằm rạp xuống đất. Một đứa bé 5 tuổi, mắt mở to, đội mũ tai thỏ, đeo balo Spiderman như đi học bình thường. Một ông già bị dẫn ra giữa tuyết, chỉ còn quần lót, dép Crocs và chiếc mền quấn vội. Một phụ nữ sau tay lái chiếc SUV, câu nói cuối cùng được ghi lại lại mềm như một lời nhường nhịn: “Tôi không giận anh đâu, dude.”

Rồi sau đó, tên họ hiện ra: Alex Pretti, Liam Conejo Ramos, ChongLy Scott Thao, Renee Good. Và gần như cùng lúc, “phiên bản chính thức” từ nhà chức trách cũng được tung ra – sắc lạnh, dứt khoát. Nhưng những hình ảnh ngoài phố, những thước video của người dân, những lời kể của nhân chứng… lại kéo câu chuyện sang một hướng khác, khiến các cuộc biểu tình ở Minneapolis không lắng xuống, và làn sóng chỉ trích về chiến thuật mạnh tay ngày càng dâng cao.
Một tấm hình có thể làm “vấn đề” trở thành “con người”
Trong các chiến dịch, người ta hay nói bằng khẩu hiệu: “bắt cho bằng được những kẻ nguy hiểm nhất.” Nhưng hình ảnh thì không nói khẩu hiệu. Hình ảnh chỉ đặt trước mắt bạn một con người cụ thể – và một khoảnh khắc cụ thể. Nhiều chuyên gia truyền thông nhận định chính vì vậy mà dư luận đổi chiều nhanh: thay vì tranh luận nhập cư bằng những con số trừu tượng, công chúng bị kéo thẳng vào cảm giác: chuyện này đang xảy ra với người thật, ngay trên vỉa hè, ngay trong tuyết, ngay trước cửa nhà.
Có những bức ảnh trong lịch sử từng làm nước Mỹ đổi giọng nói về một cuộc chiến: đứa trẻ chạy khỏi bom napalm, hay phát súng trên đường phố Sài Gòn. Ngày xưa, phần lớn những cú “đổi nhìn” ấy đến từ ống kính phóng viên chuyên nghiệp. Còn hôm nay, Minneapolis cho thấy một chuyển động mới: người dân cũng là “người chụp,” và chiếc điện thoại trở thành thứ vũ khí của sự chứng kiến.
Câu chuyện chạy không kịp tốc độ lan truyền của video
Chỉ vài giờ sau các vụ việc, những tuyên bố chính thức xuất hiện rất nhanh và thường rất nặng chữ. Có trường hợp, phía liên bang gọi các nạn nhân là “mối đe dọa,” trong khi gia đình, đại diện pháp lý và nhiều nhân chứng phản bác dữ dội. Có trường hợp, một người bị đưa đi thẩm vấn rồi được trả về, không bị truy tố. Có trường hợp, một đứa trẻ trở thành tâm điểm tranh cãi khi nhà trường và cộng đồng cáo buộc em bị dùng làm “mồi,” còn chính quyền phủ nhận, đồng thời công kích ngược gia đình.
Nhưng nếu thông cáo chạy bằng giờ, thì video chạy bằng… vài giây. Hình ảnh vừa xuất hiện đã bị sao chép, cắt ghép, phát tán, rồi nằm lì trên dòng thời gian như một vết mực không tẩy. Nó khiến “đúng–sai” không chỉ là câu chữ trong văn bản, mà còn là cảm giác trong lồng ngực người xem.
Cùng một bức ảnh, hai cách đọc – và cuộc chiến giành ý nghĩa
Điều lạ lùng của thời đại này: một khoảnh khắc có thể trở thành biểu tượng, nhưng ý nghĩa của biểu tượng lại bị giằng co. Tấm hình đứa bé 5 tuổi có thể được chia sẻ kèm thông điệp “hãy giữ gia đình bên nhau,” nhưng cũng có thể bị dùng để đổ lỗi ngược cho cha mẹ em. Một ông già bước ra trong tuyết có thể khiến người ta bàng hoàng, nhưng cũng có người lập tức hỏi: “ông ta liên quan gì?”

Vậy rốt cuộc, những hình ảnh ấy có làm ai đổi ý không? Dữ liệu thăm dò gần đây cho thấy ít nhất chúng đang làm dày lên cảm giác “quá tay” trong một bộ phận công chúng. Một khảo sát của Quinnipiac ghi nhận phần lớn cử tri nói đã xem video vụ bắn chết Renee Good, và đa số cho rằng lẽ ra không nên nổ súng. Một khảo sát khác do SSRS thực hiện cho thấy đa số người trưởng thành đánh giá việc dùng vũ lực trong vụ này là “không phù hợp.”
Trong khi đó, lãnh đạo bang Minnesota công khai kêu gọi người dân luôn mang điện thoại, gặp lực lượng liên bang trong khu dân cư thì hãy ghi hình, coi đó như một cách lưu hồ sơ và bằng chứng. Mười ngày sau những lời kêu gọi ấy, các góc quay từ điện thoại lại tiếp tục xuất hiện, tạo ra một bức tranh mà nhiều người nói là trái ngược với mô tả ban đầu của nhà chức trách.
Minneapolis và “kỷ nguyên chứng kiến”
Minneapolis từng là nơi một đoạn video làm bùng lên phong trào năm 2020. Và bây giờ, Minneapolis lại trở thành nơi người ta nhìn thấy một điều tương tự: khi quá nhiều ống kính cùng hướng vào một điểm nóng, “câu chuyện” không còn nằm trọn trong tay bất kỳ thông cáo nào.
Những gương mặt ấy – Pretti, Conejo, Thao, Good – có thể rồi sẽ được tòa án, hồ sơ điều tra, và thời gian phân định. Nhưng hình ảnh của họ đã kịp làm được một việc khác: buộc nước Mỹ nhìn cuộc trấn áp bằng đôi mắt “có người trong đó,” không chỉ là chính sách, không chỉ là khẩu hiệu. Và đôi khi, chỉ vậy thôi cũng đủ để một làn sóng bắt đầu.