RUSSIA Nga ngồi không cũng hưởng lợi: chiến tranh Iran có thể thành “mỏ vàng” mới cho Điện Kremlin

[Gibbs]

Chiến sự Iran bùng nổ, hỏa tuyến Trung Đông đỏ rực từ Tehran tới eo biển Hormuz, tưởng như Điện Kremlin sẽ mất thêm một đồng minh thân Nga ở khu vực. Nhưng đời thường vẫn có câu “tái ông thất mã, họa phúc khôn lường”: trong khi Iran sa vào mưa bom lửa đạn, một cánh cửa khác lại âm thầm mở ra cho Nga. Giữa lúc dầu lửa tăng giá, nguồn cung toàn cầu chao đảo, sự chú ý của phương Tây rời dần khỏi chiến trường Ukraine, Moskva bỗng có cơ hội thở mạnh hơn, bán dầu đắt hơn, thu ngân sách dày hơn, và quan trọng nhất là có thêm dư địa để nuôi cỗ máy chiến tranh của mình. Nói cho cùng, trong một cuộc chiến khu vực, người nổ súng chưa chắc là kẻ hưởng lợi nhiều nhất; lắm khi kẻ ngồi xa ngoài vòng lửa lại là người đếm tiền sau cùng.

Châu Âu thẳng thừng nói Nga là kẻ hưởng lợi lớn nhất

Ngay giữa lúc Trung Đông nóng như chảo lửa, Chủ tịch Hội đồng châu Âu António Costa đã nói một câu rất đanh thép tại Brussels: cho đến lúc này, chỉ có một bên thắng trong cuộc chiến này, đó là Nga. Nhận định ấy không phải lời nói cho có, mà phản ánh đúng nỗi lo của châu Âu. Khi giá năng lượng tăng, Nga có thêm nguồn thu để tài trợ cho cuộc chiến tại Ukraine; khi Mỹ và đồng minh phải dồn thêm năng lực quân sự sang Trung Đông, Kiev lập tức bị chia sẻ nguồn lực; và khi truyền thông, ngoại giao, kho vũ khí lẫn ưu tiên chiến lược của phương Tây xoay về Iran, mặt trận Ukraine tự nhiên bị đẩy lui khỏi trung tâm chú ý. Trong thế trận quốc tế ngày nay, ánh nhìn của thế giới cũng là một thứ quyền lực: nơi nào bị lãng quên, nơi đó dễ bị bỏ mặc.

Eo biển Hormuz nghẹt thở, dầu khí thành chiếc đũa thần của Moskva

Mấu chốt của câu chuyện nằm ở eo biển Hormuz, yết hầu năng lượng của toàn cầu. Tuyến hàng hải này vốn là đường vận chuyển khoảng một phần năm lượng dầu đi qua thế giới, nhưng chiến sự đã khiến tàu bè qua lại gần như tê liệt, nhiều chuyến hàng bị chặn, bị hoãn hoặc phải neo đậu chờ tình hình. Reuters ghi nhận giao thông vận tải tại đây có thời điểm gần như khựng lại, còn các nguồn tin sau đó cho biết Iran đã rải thủy lôi tại khu vực, khiến việc tái mở luồng vận tải càng thêm khó khăn. Một khi Hormuz nghẽn mạch, giá dầu tất yếu bị đẩy lên. Và nơi nào sống nhờ xuất khẩu năng lượng, nơi đó sẽ ngửi thấy mùi tiền trước tiên. Nga chính là một trong những nước như thế.

Cái lợi của Nga không chỉ nằm ở chuyện dầu tăng vài đồng vài cắc. Khi thị trường hoảng loạn, nỗi sợ thường đẩy giá lên nhanh hơn cả đạn pháo. Báo chí thân Kremlin đã lập tức mở hội phân tích kịch bản dầu vượt 150 USD/thùng. Nghe thì có vẻ cường điệu, nhưng với một nền kinh tế mà ngân sách nhà nước gắn chặt vào dầu khí, mỗi đợt giá nhảy vọt đều là một luồng máu mới bơm vào tim. Tổng thống Vladimir Putin vì thế đã nhanh chóng yêu cầu giới hoạch định chính sách, bộ trưởng và các tập đoàn năng lượng Nga “phải biết tận dụng thời điểm hiện tại.” Câu nói ấy đủ cho thấy Moskva không nhìn cuộc chiến này chỉ bằng con mắt địa chính trị, mà còn nhìn nó bằng con mắt sổ sách, doanh thu và ngân khố chiến tranh.

Nga bán dầu dễ hơn, bớt phải hạ giá như trước

Một chi tiết rất đáng chú ý là dầu Nga lâu nay thường phải bán với mức chiết khấu nhất định để bù rủi ro cho người mua, vì các lệnh trừng phạt của Mỹ và phương Tây luôn treo lơ lửng trên đầu. Nhưng khi chiến tranh Iran nổ ra, bàn cờ năng lượng đổi khác. Nguồn cung Trung Đông bị đe dọa, thế giới cần dầu nhiều hơn, và như vậy dầu Nga bỗng trở nên hấp dẫn hơn dù vẫn còn rủi ro trừng phạt. Nói một cách dễ hiểu, khi chợ thiếu hàng, người bán sẽ bớt phải hạ giá. Đây mới là đòn lợi nhuận sâu nhất: không chỉ bán được giá cao nhờ thị trường tăng, mà còn bán với mức giảm giá thấp hơn trước. Kéo dài ngày nào, Nga càng có cơ hội cải thiện biên lợi nhuận ngày ấy. “Mưa đến đâu mát mặt đến đó,” cuộc chiến càng dai, đồng rúp chiến tranh của Nga càng có chỗ dựa.

Tiền dầu tăng lên, ngân sách chiến tranh ở Ukraine cũng có thể phình ra

Đây là hệ quả mà châu Âu lo ngại nhất. Cuộc chiến ở Ukraine đã trở thành chiếc máy nghiền tiền khổng lồ, bào mòn tài chính Nga suốt thời gian dài. Nhưng nếu nguồn thu dầu khí bật tăng mạnh nhờ khủng hoảng Trung Đông, gánh nặng ấy sẽ được giảm bớt. Nói trắng ra, mỗi thùng dầu bán thêm được giá không chỉ giúp Moskva cân đối ngân sách, mà còn có thể chuyển hóa thành đạn dược, lương lính, hợp đồng quốc phòng và tiếp sức cho dây chuyền chiến tranh. Vì thế câu nói của António Costa không phải là một khẩu hiệu ngoại giao, mà là lời cảnh báo chiến lược: lửa cháy ở Iran có thể đang tiếp nhiên liệu cho chiến tranh ở Ukraine. Reuters cũng cho biết giá Brent được dự báo neo cao hơn trong ngắn hạn vì gián đoạn nguồn cung từ Trung Đông, càng củng cố viễn cảnh Nga được lợi về doanh thu năng lượng.

Ukraine mất dần sự chú ý, đó là món lợi vô hình nhưng cực lớn cho Nga

Trong chính trị quốc tế, tiền là một chuyện, sự chú ý còn quan trọng không kém. Mấy năm qua, Ukraine tồn tại phần lớn nhờ được đặt ở vị trí ưu tiên số một của phương Tây. Nhưng nay khi Iran, Israel, vùng Vịnh, Hormuz, giá dầu, drone và hỏa tiễn cùng bùng lên một lúc, trục quan tâm của Washington và đồng minh lập tức bị xé đôi. Reuters cho biết chiến tranh đã làm rung chuyển vận tải biển, vận tải hàng không và thương mại toàn cầu, biến Trung Đông thành tâm điểm mới. Trong hoàn cảnh đó, Ukraine tất yếu khó giữ trọn ánh đèn sân khấu. Với Nga, đây là lợi ích không nhìn thấy ngay bằng con số, nhưng lại rất thực: ít áp lực dư luận hơn, ít chú ý hơn, và đối thủ của mình có thể bị ép chấp nhận những điều trước đó còn từ chối.

Sự dịch chuyển ưu tiên ấy còn thể hiện ở chuyện nguồn lực phòng không. Khi Mỹ phải bảo vệ căn cứ, đồng minh và tài sản của mình ở Trung Đông, từng quả đạn đánh chặn, từng hệ thống phòng thủ, từng đơn vị triển khai thêm đều là phần tài nguyên không còn nguyên vẹn cho Ukraine. Một mặt trận mới càng nóng, mặt trận cũ càng dễ thiếu oxy. Với Nga, đó là một kiểu thắng lợi gián tiếp: không cần đánh thêm mà đối phương vẫn yếu đi vì bị phân tán. “Ngư ông đắc lợi” chính là ở chỗ ấy.

Nhưng lợi cho Nga không phải hoàn toàn một màu hồng

Tuy nhiên, nếu nhìn kỹ hơn, bức tranh không hẳn toàn là mật ngọt cho Điện Kremlin. Cuộc chiến Iran cũng phơi bày một sự thật không mấy dễ chịu: vai trò của Nga ở Trung Đông không còn như trước. Iran là đối tác chiến lược của Moskva, là nguồn cung drone và là một mắt xích hữu ích trong thế trận chống phương Tây. Putin đã lên tiếng ủng hộ Mục Tát Ba Khamenei, tân lãnh tụ tối cao Iran, sau khi Ali Khamenei tử nạn ngay ngày đầu chiến dịch Mỹ-Israel. Các nguồn tin được NBC dẫn lại còn nói Nga chia sẻ thông tin tình báo về vị trí lực lượng Mỹ trong khu vực cho Iran. Nhưng dù vậy, thực tế chiến trường cho thấy Moskva không đủ sức, hoặc không muốn, can dự quyết liệt để cứu đồng minh khỏi thế bị động. Nói cách khác, Nga có thể kiếm được tiền từ cơn bão, nhưng lại không chứng minh được mình là người cầm lái cơn bão ấy.

Đó là nghịch lý lớn của Putin lúc này: được lợi về kinh tế nhưng lại lộ ra sự hạn chế về ảnh hưởng. Nếu Iran bị đánh mạnh, bộ mặt của trục thân Nga cũng bị sứt mẻ. Nếu Moskva chỉ đứng ngoài quan sát, thiên hạ sẽ thấy Nga là một cường quốc biết hưởng chênh lệch giá dầu hơn là một thế lực có thể định đoạt cục diện Trung Đông. Trong chính trị cường quyền, “giàu” chưa chắc đã bằng “có oai.” Nga có thể thu được thêm ngân sách, nhưng danh vị địa chiến lược của họ chưa chắc tăng theo tương ứng.

Trump, trừng phạt và món quà bất ngờ cho thị trường dầu Nga

Một chi tiết khác khiến nhiều người chú ý là phát biểu của Donald Trump về khả năng nới trừng phạt với “một số quốc gia” nhằm ổn định thị trường dầu. Reuters dẫn nguồn tin cho biết Washington đang cân nhắc các phương án giảm áp lực giá năng lượng, trong đó có cả khả năng cho phép một số nước mua dầu Nga mà bớt lo bị phạt. Dù Điện Kremlin nói vấn đề này chưa được thảo luận chi tiết trong cuộc điện đàm Trump-Putin, chỉ riêng việc chủ đề ấy xuất hiện cũng đủ để Moskva thấy cơ hội. Trên thị trường dầu khí, đôi khi một tín hiệu chính trị còn đáng tiền hơn cả một đoàn tàu chở dầu. Nếu cánh cửa trừng phạt hé mở dù chỉ một phần, Nga sẽ càng dễ đẩy hàng ra thế giới trong lúc giá đang cao. Đúng là “gió chiều nào che chiều ấy”: chiến tranh đẩy giá lên, còn chính trị có thể mở thêm đầu ra.

Nếu chiến tranh ngắn ngày, Nga chỉ được lộc nhỏ; nếu chiến tranh kéo dài, lợi ích có thể rất lớn

Điểm then chốt vẫn là thời gian. Nếu xung đột Iran chỉ bùng mạnh trong vài tuần rồi hạ nhiệt, cú hích cho Nga có thể chỉ mang tính ngắn hạn, đủ giúp giá dầu bật lên nhưng chưa chắc tạo ra một sự đổi đời thực sự cho ngân sách Kremlin. Nhưng nếu chiến tranh lê thê hàng tháng, nếu Hormuz tiếp tục bất ổn, nếu tàu bè còn bị đe dọa và thị trường còn căng như dây đàn, thì lợi ích cho Nga sẽ ngày một rõ. Khi ấy, nguồn thu dầu khí tăng không còn là hiệu ứng thời sự nữa, mà trở thành một phần bổ sung thực tế cho sức bền tài chính của Nga trong cuộc chiến ở Ukraine. Phương Tây vì thế lo không phải không có lý: càng kéo dài ở Trung Đông, càng khó siết Nga ở Đông Âu.

Kết cục trớ trêu: đồng minh của Nga sa lầy, nhưng Nga vẫn có thể ngồi nhặt phần lợi

Nhìn cho cùng, cuộc chiến Iran đã tạo ra một nghịch cảnh rất kiểu thế kỷ 21. Một bên là đồng minh hay đối tác của Nga bị oanh kích, vai trò của Nga ở Trung Đông bị thử lửa, ảnh hưởng thực tế bị đặt dấu hỏi. Nhưng bên kia, giá dầu tăng, trừng phạt có khả năng lỏng ra từng phần, sự tập trung của Mỹ và châu Âu bị phân tán, Ukraine mất bớt ánh sáng, và ngân sách chiến tranh của Moskva có cơ hội được tiếp máu.


Thế nên mới có cảnh tưởng như mất mà hóa được, tưởng như hụt mà lại thành trúng. Nếu phải gói gọn trong một câu, thì có lẽ đúng như lời châu Âu cảnh báo: giữa khói lửa Iran, Nga có thể chưa chắc là người chiến thắng duy nhất, nhưng rõ ràng đang là kẻ hưởng lợi rõ rệt nhất. “Chim cò chết mặc, ngư ông thảnh thơi kéo lưới” — đó chính là bức tranh cay đắng mà cuộc chiến này đang dần phơi ra trước mắt thế giới.