Mỹ 'phản công' vô cùng muộn màng trước sự thống trị đất hiếm của Trung Quốc

[pizza]

Mỹ từng dẫn đầu về đất hiếm, nhưng Trung Quốc đã âm thầm vượt mặt, kiểm soát 90% chuỗi cung ứng và khiến phương Tây phụ thuộc nặng nề vào nguồn khoáng sản chiến lược này.


Toàn cảnh mỏ đất hiếm ở núi Pass, bang California, Mỹ. Ảnh: Reuters
Theo Wall Street Journal ngày 20/10, Trung Quốc đã xây dựng và duy trì vị thế thống trị của mình trong lĩnh vực khoáng sản đất hiếm- vốn rất cần thiết cho nhiều sản phẩm công nghệ cao như nam châm cho ô tô, tua bin gió, máy bay phản lực - một cách có hệ thống kể từ những năm 1990.

Sự kiểm soát này là lời nhắc nhở mới nhất về quyền lực của Bắc Kinh đối với một ngành công nghiệp quan trọng đối với nền kinh tế thế giới, đặc biệt khi Trung Quốc thắt chặt các hạn chế đối với xuất khẩu đất hiếm trong tháng này.

Chiến lược và sự trỗi dậy của Trung Quốc
Năm 1991, Mỹ vẫn là nhà cung cấp đất hiếm hàng đầu thế giới nhờ mỏ lớn ở California tên là Mountain Pass. Tuy nhiên, Trung Quốc đã sớm nhận ra tầm quan trọng chiến lược của nguồn tài nguyên dồi dào của mình. Nhà lãnh đạo Trung Quốc Đặng Tiểu Bình từng có câu nói nổi tiếng: "Trung Đông có dầu mỏ, Trung Quốc có đất hiếm".

Kể từ những năm 1990, Bắc Kinh đã triển khai các chiến thuật để xây dựng sự kiểm soát: Hỗ trợ tài chính cho các công ty hàng đầu trong nước; khuyến khích thâu tóm tài sản đất hiếm ở nước ngoài; thông qua luật cấm các công ty nước ngoài mua các mỏ đất hiếm tại Trung Quốc; sử dụng chính sách hoàn thuế xuất khẩu để khuyến khích các công ty trong nước mở rộng sản xuất. Năm 1991, Trung Quốc đã thông qua luật gọi đất hiếm là "chiến lược" và hạn chế khai thác của nước ngoài.

Trung Quốc cũng nhận ra rằng họ cần phải nâng cao chuỗi giá trị. Mitchell Presnick, một nhà buôn người Mỹ, nhớ lại các đối tác Trung Quốc đã rất coi trọng việc phát triển đất hiếm thành một ngành công nghiệp lớn và tập trung vào khả năng chế biến quặng thành nam châm - một chuyên môn lúc đó chỉ có ở nước ngoài.

Mua lại tài sản Mỹ và tràn ngập thị trường
Năm 1995, các công ty liên kết với nhà nước Trung Quốc đã được chính phủ Mỹ chấp thuận mua lại Magnequench, mảng kinh doanh vật liệu đất hiếm và nam châm do General Motors khởi xướng. Trong những năm tiếp theo, chủ sở hữu đã đóng cửa tất cả các nhà máy đất hiếm tại Mỹ, vận chuyển thiết bị sang Trung Quốc và mời các kỹ sư hàng đầu của Mỹ đến thành lập nhà máy mới tại đó.

Đến giữa những năm 2000, ngành công nghiệp đất hiếm của Mỹ gần như bị xóa sổ. Mỏ Mountain Pass, mỏ lớn nhất nước Mỹ, đã bị đóng cửa, cũng như hầu hết các cơ sở chế biến. Trung Quốc sản xuất khoảng 97% lượng đất hiếm trên thế giới, về cơ bản trở thành nước độc quyền toàn cầu.

Khi Mỹ cố gắng khôi phục ngành công nghiệp nội địa vài năm trước, Trung Quốc đã sử dụng một chiến thuật khác: tràn ngập thị trường với nguồn cung dồi dào. Khi giá đất hiếm sụp đổ do sản lượng tăng vọt của Trung Quốc, các nhà sản xuất phương Tây buộc phải giảm tốc độ mở rộng, và trong một số trường hợp, phải bán các mỏ của mình cho người mua Trung Quốc.

Ví dụ, Molycorp, một công ty Mỹ cố gắng khôi phục mỏ Mountain Pass, đã gọi kế hoạch của mình là "Dự án Phượng hoàng" nhưng đã thất bại. Năm 2012, chính quyền Obama, cùng với Liên minh châu Âu và Nhật Bản, đã đệ đơn kiện Trung Quốc lên Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), cáo buộc nước này sử dụng hạn ngạch xuất khẩu đất hiếm một cách không đúng mục đích để hạn chế nguồn cung đất hiếm ra nước ngoài. Trung Quốc lập luận rằng các hạn chế của họ nhằm mục đích duy trì hoạt động khai thác ở mức bền vững và bảo vệ môi trường.

Năm 2014, WTO ra phán quyết bất lợi cho Trung Quốc, kết luận hạn ngạch xuất khẩu của nước này là không công bằng. Trung Quốc đã hủy bỏ hạn ngạch, và doanh số bán hàng sang Mỹ tăng vọt. Molycorp phá sản khi giá đất hiếm tại Mỹ sụt giảm. Lần thứ hai trong hơn một thập kỷ, giá rẻ từ Trung Quốc đã góp phần khiến mỏ đất hiếm duy nhất của Mỹ phải đóng cửa.

Nỗ lực phục hồi của Mỹ
Đến năm 2021, chính phủ Mỹ ngày càng lo ngại về khả năng vũ khí hóa đất hiếm của Trung Quốc, đặc biệt là sau khi đại dịch COVID-19 làm gián đoạn nguồn cung từ Trung Quốc, khiến giá cả tăng vọt.

Washington bắt đầu cung cấp nguồn tài trợ quy mô lớn cho các nhà máy sản xuất đất hiếm mới, bao gồm một nhà máy lọc dầu ở Texas do Lynas, công ty sản xuất đất hiếm của Australia, xây dựng. Năm đó, Hiệp hội Công nghiệp Đất hiếm Trung Quốc đã đưa ra lời cảnh báo công khai: Nếu Bắc Kinh muốn duy trì “vị thế thống trị tuyệt đối của Trung Quốc”, nước này cần phải nới lỏng hạn ngạch sản xuất của nhà nước.

Bắc Kinh, vốn vẫn tiếp tục kiểm soát sản lượng đất hiếm của các công ty Trung Quốc mặc dù đã dỡ bỏ kiểm soát xuất khẩu, đã phản ứng vào năm 2022 bằng cách tăng sản lượng lên 25%, mức cao nhất trong nhiều năm, và tiếp tục tăng mạnh vào năm sau. Giá cả lao dốc, ảnh hưởng đến lợi nhuận ròng của các nhà sản xuất phương Tây và khiến một số công ty phải bán tháo tài sản.

Bắc Kinh cũng đưa ra các biện pháp mới nhằm ngăn chặn việc chuyển giao công nghệ chế biến đất hiếm ra nước ngoài. Trong một bài phát biểu, một quan chức chính phủ Trung Quốc đã thẳng thắn nói về tham vọng của Bắc Kinh, nói rằng họ muốn "tăng cường kiểm soát của Trung Quốc đối với các nguồn tài nguyên đất hiếm toàn cầu", theo truyền thông nhà nước.

Lynas, ban đầu dự kiến đưa hoạt động tại Texas vào hoạt động sớm nhất vào năm 2025, vẫn chưa xây dựng nhà máy. Công ty cho biết vẫn còn nhiều bất ổn về việc liệu dự án có được triển khai hay không. Một số khoản đầu tư đã được triển khai, bao gồm các nhà máy đất hiếm do General Motors hậu thuẫn, vốn muốn giảm phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Quốc. Tuy nhiên, không có gì đạt đến quy mô cần thiết.

Vào tháng 7 vừa qua, chính phủ Mỹ cho biết sẽ nắm giữ 15% cổ phần của MP Materials, nhà sản xuất hàng đầu của Mỹ đã tiếp quản Mountain Pass và đang xây dựng các cơ sở chế biến và nam châm. Chính phủ Mỹ cũng đang triển khai các công cụ mới, chẳng hạn như thiết lập giá sàn cho đất hiếm của công ty, để giúp đảm bảo công ty có thể chống chọi với bất kỳ đợt tràn vào khoáng sản giá rẻ nào từ Trung Quốc trong tương lai.

Tuy nhiên, lợi thế của Trung Quốc không thể bị mất đi chỉ sau một đêm. “Suốt 20, 25 năm qua, chúng ta đã không cảnh giác. Không ai để ý. Mọi người đều lơ là cảnh giác", Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent phát biểu tại một diễn đàn đầu tư.

VietBF@ sưu tập