Một ngôi làng cổ hàng trăm năm bỗng dưng bị “tàn sát hàng loạt”. Điều đáng nói, chính những người dân đă từng gắn bó, sinh sống trong những ngôi làng hàng trăm năm tuổi ấy, cực chẳng đă phải tự ḿnh “ra tay hạ sát”…
Nổi tiếng khắp Việt Nam bởi sự tồn tại của hàng trăm ngôi nhà cổ, Cự Đà (xă Cự Khê, Thanh Oai, Hà Nội) c̣n được biết đến là làng nghề truyền thống làm tương, miến…; “làng doanh nhân” – nơi ra đời và phát tích rất nhiều cự phú đất Kẻ Chợ, và là ngôi làng duy nhất được đánh số nhà, tên ngơ… như đất thành thị, dù Cự Đà vẫn chỉ là một ngôi làng bé nhỏ của một xă thuần nông.
Tuy nhiên, sau Tết Âm lịch, bộ mặt làng cổ Cự Đà đă thay đổi chóng mặt: người dân đua nhau phá nhà cổ xây nhà tầng. “Mùi vị” đô thị hoá hầm hập hâm nóng cả ngôi làng thuần nông hiền lành.
Một ngơ xóm hiếm hoi của Cự Đà c̣n sót lại h́nh bóng những ngôi nhà cổ êm đềm - Ảnh: Kiên Trung
Nằm trải dọc theo con sông Nhuệ, những ngôi nhà cổ tại Cự Đà bám dọc theo trục đường xương cá, với khoảng chục con ngơ hướng thẳng ra phía bờ sông, và nhập với con đường chính chạy dọc qua ba làng Khúc Thuỷ, Khe Tang và Cự Đà của xă Cự Khê.
Theo đó, mỗi một ngơ xóm có chừng ba chục ngôi nhà cổ, theo kiến trúc nhà mái ngói chỉ, sân gạch, tường hoa… Cả làng cũng có chừng chục ngôi nhà cổ xây theo kiến trúc Pháp – đó là nhà của những “cự phú máu mặt” trong làng thời kỳ đó.
Trên những chiếc cổng cổ kính dẫn vào từng xóm, hay trên mặt tiền của nhiều nhà vẫn c̣n ghi rơ thời gian ngôi nhà được xây dựng. Phổ biến nhất là các khoảng thời gian đầu thế kỷ XX: 1925; 1929; 1913… Nhiều ngôi nhà có tuổi đời vài ba trăm năm và vẫn c̣n giữ nguyên kiến trúc.
H́nh ảnh b́nh yên hiếm hoi c̣n sót lại... - Ảnh: Kiên Trung
Theo thống kê, Cự Đà có hơn 400 nóc nhà được đánh số thứ tự. Việc đánh số nhà tại làng Cự Đà được thực hiện từ năm 1993 và cũng là cách quản lư khá đặc biệt so với hầu hết các làng cổ, làng nghề khác của đồng bằng Bắc Bộ.
Mỗi xóm, ngơ tại làng Cự cổ đều bắt đầu bằng một chiếc cổng ṿm cổ kính. Tuy nhiên, trong lịch sử của làng, việc đánh số nhà tại Cự Đà có từ năm 1929. Khi đó, làng có 290 nóc. Đến nay, việc đánh số nhà chỉ là việc giữ nguyên nếp cũ, chỉ gắn thêm biển cho những ngôi nhà mới.
Chỉ những nhà làm trên đất thổ cư, hợp pháp mới được làng ghi số, treo biển. C̣n những nhà mới phát sinh trên đất trồng trọt, lấn chiếm, bất hợp pháp, cơi nới… đều không được gắn biển. Từ năm 2003, hai làng c̣n lại của Cự Khê là Khúc Thuỷ, Khe Tang cũng được gắn số, tuy chưa đồng bộ.
V́ sự “khác biệt” đầy đặc trưng này, cùng với kiến trúc cổ kính của hàng trăm ngôi nhà cổ, Cự Đà đă trở thành điểm du lịch và thu hút hàng ngàn lượt khách tới thăm. Những ngôi nhà cổ được khách du lịch t́m đến đă trở nên nổi tiếng như nhà số 11 của cụ Trịnh Thế Sủng thôn Đồng Nhân Cát, nhà ông Lai ngơ Ba Gang…
Xóm Đồng Nhân Cát.
Ngôi nhà của gia đ́nh cụ Sủng ước ngót hai trăm tuổi và là gần như là ngôi nhà cổ duy nhất c̣n lại của làng. Nó được dựng bằng gỗ xoan đào theo kiểu “7 tiền 7 hậu, cửa vơng bức bàn” (cửa trước cửa sau đều có 7 cây cột) từ năm 1864.
Trước, tổ tiên các cụ có cả một khu nhà rộng liền thành một khối, nhà trên, nhà dưới, nhà chái, nhà ngang… Mỗi khu cách nhau bằng một chiếc cổng ṿm có cánh. Ông cụ thân sinh cũng là một tay cự phú, có hàng trăm mẫu ruộng bạt ngàn trải khắp xuống Đa sỹ, Văn Phú, Tó…
Nhưng, sản nghiệp ấy cũng theo những thú chơi cô đầu, ả đào, hút xách mà tan tành hết. Những ǵ cụ để lại cho con cháu là ngôi nhà “đại khoa” 5 gian với 35 cây cột gỗ xoan với lối kiến trúc mang đậm phong cách thời Nguyễn. Những nét khắc chạm tinh vi trên xà, cột, vách gỗ dường như càng trải qua thời gian mưa nắng, cái tinh tuư của kiến trúc thuần Việt càng được “cô” lại!
Làng lên phố, những trung tâm nhà đất bắt đầu xuất hiện.
Bà cụ Sủng cho biết: Từ khi làm đến nay, ngôi nhà mới chỉ vài lần đảo ngói, c̣n chưa phải động chạm đến bất cứ kiến trúc ǵ, v́ ngôi nhà gần như chưa có biểu hiện xuống cấp.
Những ngôi nhà “đồng niên” như nhà cụ ước chừng c̣n hơn chục nóc. C̣n nếu kể đến những nhà c̣n nguyên kiến trúc nhà cổ th́ Cự Đà c̣n ngót trăm cái. Bên cạnh những ngôi nhà Việt cổ, Cự Đà có 30-40 nhà tây hai tầng theo kiến trúc Pháp. Ngôi nhà của ông Đinh Văn Tường mua lại 25 năm trước, nguyên là dinh thự của cụ Tư Bàng, cũng là một cự phú lúc bấy giờ.
Biệt thự hai tầng này đă ngót 100 tuổi đứng ở vị trí khá đẹp: nhà đứng đầu ngơ An Lạc, hai mặt giáp đường làng và ngơ xóm, lại quay ra mặt sông Nhuệ hứng gió trời. Tường hoa, bậu cửa… đều đă lên màu rêu xám. Những phù điêu, hoạ tiết phương Tây đắp nổi vẫn c̣n nguyên ở tầng một. Năm 1947, tại biệt thự này, tự vệ chiến đấu Hà Nội đă quyết tử chống lại 200 lính lê dương Pháp.
Kiến trúc Đông - Tây - Kim - Cổ giao thời.
Thế nhưng, những nét tinh túy và hồn túy của làng cổ Cự Đà đă không c̣n giữ được.
Bà Hồng, chủ quán nước ngay đầu ngơ Ba Gang thở dài: dọc ngơ Ba Gang dài hơn trăm mét nơi gia đ́nh bà ở có chừng hơn hai chục nóc nhà, thế nhưng, từ độ sau tết, hơn 20 nhà đă phá đi làm lại, chỉ c̣n duy nhất ngôi nhà của gia đ́nh bà và của một nhà dân đầu ngơ là chưa bị đập. Cả làng đều đua nhau phá nhà ngói xây nhà tầng…
Men theo gần một cây số đường xương cá, Cự Đà có khoảng chục ngơ xóm với những cái tên hiền lành, cổ kính: An Lạc, Hiếu Nghĩa, Xóm Chùa 1, xóm Quang Trung, Đồng Nhân Cát, Xóm Con Cóc… Những ngôi nhà cổ phân bổ dọc theo các ngơ xóm này, mỗi xóm chừng vài ba chục nóc nhà, và tất thảy đều trông ra sườn con sông Nhuệ.
Ngơ xóm Hiếu Nghĩa hầm hập không khí phá nhà cổ xây nhà tầng.
Ngoài hơn hai chục nóc ngà tại xóm Ba Gang đang “lên cơn sốt” phá cũ – xây mới, các xóm Chùa 1, xóm Con Cóc…, cơn lốc xây dựng đều ngập tràn khắp làng. Cả làng biến thành một công trường xây dựng khổng lồ: xe ba bánh chở vật liệu xây dựng chạy rầm rập cả ngày đêm, len lỏi khắp các ngóc ngách để đáp ứng nhu cầu xây dựng; các cửa hàng, đại lư cung cấp vật liệu xây dựng mọc lên như nấm sau mưa…
Cự Đà đă chật chội, nay càng thêm chật chội và… rối tinh bởi không khí khẩn trương, hỗn độn khắp các ngơ xóm, và nhao nhác những tốp thợ xây tứ chiếng t́m về xây dựng.
Khu sinh hoạt tạm bợ của nhà dân khi phá nhà cũ xây nhà mới.
Thời điểm hiện tại, ước tính Cự Đà có tới cả trăm tốp thợ xây đang làm thuê tại đây.
Ông Nguyễn Văn Th., chủ của một ngôi nhà cổ ngay sát mé đường, đầu xóm Đ́nh, cho hay: trước, nhà ông nguyên là một ngôi nhà cổ năm gian, mái ngói di, đui kèo rường mè đều là gỗ tốt. Thế hệ ông thừa hưởng lại ngôi nhà này là thế hệ thứ ba.
Tuy nhiên, khi số khẩu mỗi ngày một tăng, ngôi nhà trở nên chật hẹp, và quan trọng nhất là có một món tiền – đó cũng là cơ hội để đầu tư, thay đổi chỗ ở.
“Cũng tiếc lắm, nhưng mấy thế hệ cùng chia nhau chung sống trong một cái nhà chật chội, không đừng được. Với lại, cả làng cùng phá th́ ḿnh cũng làm, đỡ tiếc hơn…”.
Cự Đà không... "cự" lại được trước xu thế bị "ép" đô thị hoá bị!
Với khoản tiền đền bù từ “nhà nước”, ông Th. dự định làm một ngôi nhà rộng răi 4 tầng theo kiểu hiện đại, thay thế ngôi nhà cũ. Phần tường ngôi nhà của ông tiếp giáp với nhà láng giềng, lớp tường vữa phô ra đỏ au bởi thứ gạch cổ, cùng những rêu phong, dương xỉ…
Cũng như ông Th., hàng trăm hộ dân khác cũng có tiền đền bù, và cũng đập nhà cổ xây nhà tầng...
(c̣n nữa)
* Kiên Trung_VNN
Chóng mặt tốc độ phá… nhà cổ
