Tại sao đồng hồ có 60 phút mà không phải 100: Lý do bắt nguồn từ một quyết định bí ẩn 5.000 năm trước

[june04]

Từng có lúc người ta đã quy định mỗi ngày sẽ có 10 giờ, mỗi giờ 100 phút, mỗi phút 100 giây, nhưng cuối cùng phải hủy bỏ vì không thể sử dụng được.

Tháng 10 năm 1793, nước Cộng hòa Pháp mới thành lập quyết định làm một thí nghiệm táo bạo: thay đổi cách tính thời gian. Thay vì 24 giờ một ngày, họ chia thành 10 giờ. Mỗi giờ có 100 phút, mỗi phút có 100 giây. Nghe có vẻ hợp lý với hệ thống đếm thập phân phải không?

Nhưng thực tế thì thảm họa. Việc sửa lại đồng hồ cũ quá phức tạp. Hệ thống mới khiến Pháp bị cô lập với các nước láng giềng. Dân nông thôn phản đối gay gắt vì ngày nghỉ chỉ đến sau mỗi 10 ngày thay vì 7 ngày như trước. Cuối cùng, hệ thống thời gian kỳ quặc này chỉ tồn tại chưa đầy hơn một năm rồi bị xóa sổ.

Vậy tại sao chúng ta vẫn đang dùng hệ thống 24 giờ, 60 phút, 60 giây khó chia này? Câu trả lời nằm ở một quyết định được đưa ra cách đây 5.000 năm bởi người Sumer - một trong những nền văn minh đầu tiên trên Trái Đất.

Để hiểu cách chúng ta bắt đầu đếm và vẫn đang đếm như hôm nay - 24 giờ trong một ngày, 60 phút trong một giờ và 60 giây trong một phút - chúng ta cần tua ngược đồng hồ về một thời đại trước khi việc đo thời gian ra đời. Bởi vì câu trả lời nằm ở một quyết định được đưa ra cách đây 5.000 năm bởi người Sumer - một trong những nền văn minh đầu tiên trên Trái Đất.

Người Sumer - một trong những nền văn minh cổ đại nhất thế giới

Người Sumer sống ở vùng Mesopotamia (khoảng Iraq ngày nay) từ khoảng 5300-1940 trước Công nguyên. Họ phát minh ra chữ viết, hệ thống tưới tiêu, cái cày, và quan trọng nhất - hệ thống đếm dựa trên số 60 thay vì số 10 như chúng ta dùng bây giờ.

Người Sumer sống ở vùng Mesopotamia (khoảng Iraq ngày nay) từ khoảng 5300-1940 trước Công nguyên và là một trong những nền văn minh đầu tiên hình thành thành phố. Cùng với nhiều phát minh khác bao gồm hệ thống tưới tiêu và cái cày, họ được ghi nhận là đã tạo ra hệ thống chữ viết đầu tiên được biết đến. Điều này tình cờ bao gồm một hệ thống số dựa trên khái niệm 60.

Có một giả thuyết thú vị về nguồn gốc của số 60. Hãy thử làm theo: giơ bàn tay lên, nhìn vào một ngón tay (trừ ngón cái), bạn sẽ thấy nó có ba đốt. Đếm hết các đốt trên bốn ngón tay một bàn, bạn được 12 đốt. Giờ dùng năm ngón tay bàn kia để đếm số lần đạt 12. Kết quả? Đúng 60.

Đây là một trong những lý thuyết giả định về lý do tại sao người Sumer dựa hệ thống toán học mới nổi của họ trên cơ số 60, chứ không phải 10 - một quyết định vẫn có ý nghĩa đối với cách chúng ta đo thời gian ngày nay.

Hãy thử so sánh: số 60 chia hết cho 1, 2, 3, 4, 5, 6, 10, 12, 15, 20, 30 và 60 mà không cần dùng đến phân số hay số thập phân. Trong khi đó, số 10 chỉ chia hết cho 1, 2, 5 và 10. Với người Sumer - những người phải tính thuế, chia ruộng, đo lường hàng hóa mỗi ngày - hệ thống dựa trên số 60 giúp công việc đơn giản hơn rất nhiều.

Nhưng người Sumer chưa dùng hệ thống này để đo thời gian. Người đầu tiên chia ngày thành giờ là người Ai Cập cổ đại, vào khoảng 2500 trước Công nguyên. Họ chia đêm thành 12 giờ, sau đó cũng chia ngày thành 12 giờ, tổng cộng là 24 giờ mà chúng ta dùng hôm nay.

Còn phút và giây thì sao?

Đây là đóng góp của người Babylon - những người kế thừa nền văn minh Mesopotamia sau người Sumer. Họ áp dụng hệ thống đếm cơ số 60 vào việc tính toán thiên văn. Vào khoảng 1000 trước CN, họ đã phát triển một lịch dựa trên thời gian để mặt trời trở lại cùng một vị trí trên bầu trời - hơn 360 ngày một chút - một con số rất đẹp với hệ thống cơ số 60. Họ chia thành 12 tháng, mỗi tháng 30 ngày. Khi cần tính toán vị trí các vì sao và hành tinh chi tiết hơn, họ bắt đầu chia nhỏ thời gian.

Điều này chia ngày thành 12 "beru", mà chúng ta có thể coi là tương đương với hai giờ hiện đại. Được thúc đẩy bởi nhu cầu đo lường chi tiết hơn trong các phép tính của họ, người Babylon bắt đầu chia những beru (giờ đôi) này thành 30 phút cổ đại được gọi là ush, mỗi phút tương đương với bốn phút hiện đại của chúng ta. Rồi lại chia tiếp mỗi ush thành 60 đơn vị còn nhỏ hơn gọi là "ninda" (mỗi ninda khoảng 4 giây hiện đại). Đây chính là tiền thân của phút và giây.

Tuy nhiên, người Babylon không dùng những đơn vị này trong đời sống hàng ngày. Họ chỉ dùng để tính toán thiên văn. Trong cuộc sống thường nhật, đơn vị thời gian nhỏ nhất là "ca làm việc" - sáng hoặc chiều.

Người Hy Lạp cổ đại sau đó kế thừa hệ thống thiên văn của Babylon. Họ giữ nguyên cách chia này vì nó cho phép họ cộng dồn các quan sát thiên văn qua nhiều thế hệ. Từ Hy Lạp, hệ thống này lan rộng ra châu Âu và cuối cùng đến toàn thế giới.

Phải đến vài trăm năm trước, khi đồng hồ đủ chính xác, phút và giây mới bắt đầu được dùng trong đời sống hàng ngày. Trước đó, người ta chỉ cần biết mấy giờ là đủ.

Ngày nay, giây được dùng trong vô số định nghĩa khoa học. Đồng hồ nguyên tử hiện đại đo giây dựa trên bức xạ vi sóng của nguyên tử caesium-133, giúp chúng ta có hệ thống thời gian cực kỳ chính xác cho internet, GPS và nhiều công nghệ khác.

Câu chuyện về thời gian cho thấy một điều: hệ thống 60 phút, 60 giây không phải vì nó hoàn hảo, mà vì nó đã ăn sâu vào văn minh nhân loại trong 5.000 năm. Nó trở thành di sản được truyền qua hàng chục nền văn minh, từ Sumer đến Babylon, Ai Cập, Hy Lạp, La Mã rồi đến thời hiện đại.

Thất bại của Pháp năm 1793 chứng minh rằng thay đổi cách tính thời gian là điều gần như bất khả thi. Trong khi hệ thống đo lường mét và tiền tệ thập phân của Pháp thành công và được dùng đến hôm nay, thì đồng hồ 10 giờ chỉ tồn tại 17 tháng rồi bị vứt bỏ. Lý do? Nó không mang lại lợi ích rõ ràng nào, trong khi gây ra hàng tá bất tiện.

Vậy là chúng ta vẫn tiếp tục dùng hệ thống "kỳ quặc" 60 phút, 60 giây - một di sản từ những người đếm bằng đốt ngón tay cách đây 5.000 năm. Và có lẽ nó sẽ còn tồn tại thêm 5.000 năm nữa.