Châu Âu cuối cùng cũng dám nói “không” với Mỹ

[vuitoichat]

Theo như có cuộc xung đột tại Trung Đông lại tiếp tục leo thang khi cả ba nước Mỹ, Israel và Iran đều miệt mài oanh kích các cơ sở năng lượng, còn chính quyền của tổng thống Donald Trump thì ngày càng lúng túng trong việc giải thích mục đích của cuộc chiến của liên minh Mỹ và Israe tấn công Iran. Sau hơn một năm chịu đựng các “phiên tra tấn ngoại giao” từ phía tổng thống Mỹ, Liên Hiệp Châu Âu lần này đã đồng tâm từ chối đề nghị can thiệp vào eo biển Hormuz.

Members of the European Council pose for a family photo with UN Secretary-General Antonio Guterres at a European Union leaders' summit in Brussels, Belgium March 19, 2026. REUTERS - Yves Herman

Tờ Le Monde và Le Figaro hôm nay đều nói về việc châu Âu đã quyết định nói “không” với Mỹ. Theo nhận định từ Le Monde trong bài “Châu Âu đồng thuận nói không với chiến tranh”, đây là một điều mới mẻ và là một sự kiện quan trọng. Tổng thống Mỹ Donald Trump hẳn không quen với điều đó, và nó khiến ông ấy tức giận. Thượng nghị sĩ Cộng Hòa Lindsey Graham, một người ủng hộ trung thành đã bình luận hôm thứ Ba trên mạng xã hội X rằng : “Tôi chưa từng thấy ông ấy tức giận đến như vậy trong đời”.

Các nước châu Âu có nhiều lý do để từ chối lời đề nghị can thiệp vào eo biển Hormuz của ông Trump. Nhưng phản ứng của họ cũng mang tính chính trị sâu sắc, cho phép khép lại một năm đầy tranh chấp giữa châu Âu và Mỹ.

Kể từ khi lên nắm quyền, tổng thống Trump đã tuyên bố muốn chiếm Groenland, thuộc Đan Mạch, bất chấp các nguyên tắc về chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ. Ông áp đặt các mức thuế quan mang tính tùy tiện. Ông phát động một “cuộc chiến ý thức hệ” với các đồng minh châu Âu về cách họ thực hành dân chủ. Ông đàm phán với người đồng cấp Nga Vladimir Putin về tương lai của “lục địa già” mà không có sự tham gia của các bên liên quan trực tiếp. Và sau khi vứt bỏ thỏa thuận hạt nhân Iran năm 2015 – niềm tự hào của châu Âu – ông lại phát động một chiến dịch quân sự ở Trung Đông mà không thông báo cho các đồng minh, và nằm ngoài mọi khuôn khổ pháp lý.

Có thể nói, kể từ khi ông Trump trở lại Nhà Trắng vào tháng 01/2025, các nước châu Âu đã trải qua đủ mọi cung bậc: từ lo sợ, nhẹ nhõm, phụ thuộc cho đến phủ nhận, trong vô số “phiên tra tấn ngoại giao” xuyên Đại Tây Dương.
Châu Âu tự lực tự cường

Tuy nhiên, trước sức ép kép từ sự gây hấn của Nga và nguy cơ bị Mỹ bỏ rơi, châu Âu cũng đã tiến xa hơn trên con đường tự chủ. Ngân sách quốc phòng đang tăng lên, ngành công nghiệp vũ khí cuối cùng cũng vận hành mạnh mẽ; châu Âu giờ đây tự mình tài trợ cho Ukraina; Anh, Pháp và Đức đảm nhận ngày càng nhiều vai trò trong việc cung cấp thông tin tình báo trên chiến trường. Một số quốc gia châu Âu, trong đó có Đức và Thụy Điển, đang thảo luận với Pháp về việc mở rộng “ô răn đe hạt nhân” ra toàn châu Âu.

Tàu sân bay của Pháp được triển khai tại Địa Trung Hải đang được hộ tống bởi các tàu khu trục của những nước châu Âu khác để hỗ trợ CH Síp – một thành viên EU – trong việc phòng thủ. Vượt ra ngoài khuôn khổ xuyên Đại Tây Dương, châu Âu cũng đang trao đổi với Ấn Độ về khả năng thiết lập một cơ chế hải quân tại eo biển Hormuz.

Một yếu tố khác giải thích cho việc châu Âu nói “không” với vấn đề Iran: đó là bài học cay đắng từ cuộc chiến Irak hồi năm 2003. Khi đó cựu nguyên thủ Mỹ George W. Bush đã kéo theo Anh, Tây Ban Nha, Ba Lan và các đồng minh khác. Khi đó, một “châu Âu già” – gồm Đức và Pháp phản đối – đối lập với một “châu Âu trẻ” ngoan ngoãn hơn, gồm các nền dân chủ hậu cộng sản. Sự chia rẽ đó giờ đây không còn nữa. Cuộc chiến ở Ukraina vẫn chưa kết thúc và châu Âu vẫn còn phụ thuộc rất nhiều vào Mỹ. Nhưng những lời đe dọa mà Donald Trump nhiều lần đưa ra về việc rút khỏi NATO đã dần mất tác dụng.

Khối 27 nước cũng không thể đứng ngoài cuộc chiến ở Trung Đông

Trong khi đó, Le Figaro lại đặt câu hỏi, sau khi đã thể hiện rõ lập trường không muốn bị cuốn vào cuộc xung đột ngoài ý muốn, các nước châu Âu phải làm gì? Trong bài “Châu Âu từ chối để bị cuốn vào cuộc chiến tranh leo thang ở Iran của Trump và ủng hộ việc quay trở lại con đường ngoại giao”, tờ báo nhận định EU vẫn phải đảm nhận một vai trò trong việc giải quyết cuộc khủng hoảng này. Sáu quốc gia, trong đó bao gồm bốn nước Liên Âu là Pháp, Đức, Ý, Hà Lan và hai nước Anh Quốc cùng Nhật Bản, đã tuyên bố “sẵn sàng đóng góp” để đảm bảo an ninh cho khu vực này. Tuy nhiên, họ nhấn mạnh chỉ tham gia “khi các hành động thù địch đã chấm dứt”, như thủ tướng Đức Frederic Merz đã nói.

Lãnh đạo ngoại giao châu Âu, bà Kaja Kallas, đề cập đến khả năng can thiệp dưới sự ủy nhiệm của Liên Hiệp Quốc. Đây được xem là một nỗ lực nhằm khôi phục luật pháp quốc tế đã bị vi phạm. Một số nhà lãnh đạo, trong đó có tổng thống Pháp Emmanuel Macron, cũng đang cố gắng duy trì một kênh ngoại giao mở với Iran.

Tuy nhiên, lập trường kiên quyết đứng ngoài cuộc xung đột này có thể khó duy trì lâu dài, khi các hệ quả dần tác động trở lại châu Âu, theo đánh giá từ giới lãnh đạo cấp cao của Ủy Ban Châu Âu. Châu Âu hiện phải đối mặt với tác động quân sự của cuộc chiến đối với chính mình và các đồng minh như Ukraina hay các quốc gia vùng Vịnh. Hơn nữa, châu Âu cũng như các nước khác trên toàn thế giới, đang bị ảnh hưởng bởi việc Iran phong tỏa eo biển Hormuz, không chỉ trong lĩnh vực năng lượng mà cả phân bón, khi một phần ba lượng vận chuyển đường biển của mặt hàng này đi qua tuyến đường trên.
Đánh vào các cơ sở năng lượng ở Trung Đông, lại thêm một lằn ranh đỏ bị vượt qua

Trong khi đó, tình hình cuộc xung đột tại Trung Đông vẫn đang leo thang không ngừng với việc các bên tham chiến miệt mài oanh kích các cơ sở năng lượng, theo như nhận định từ tờ Libération. Tờ báo trích lời chuyên gia Anne-Sophie Corbeau, nhà nghiên cứu tại Trung tâm Chính sách Năng lượng Toàn cầu thuộc Đại học Columbia (New York), cho biết : “Xét về mặt năng lượng, cuộc chiến thực sự đã vượt qua một lằn ranh đỏ (…) Đây là những cơ sở hạ tầng năng lượng thiết yếu, không chỉ hỗ trợ các nền kinh tế Trung Đông mà còn cả thị trường năng lượng toàn cầu và người tiêu dùng ở châu Á và châu Âu.”

Các cuộc tấn công vào mỏ South Pars có thể gây hậu quả thảm khốc cho người dân và ngành công nghiệp Iran. Những đòn đánh vào Ras Laffan đã gây ra “thiệt hại đáng kể”, theo phía Doha, và làm hư hại các cơ sở chịu trách nhiệm sản xuất 17% khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) của QatarEnergy. Tổng giám đốc của tập đoàn này, Saad al-Kaabi, ước tính cần từ ba đến năm năm để sửa chữa.

Sau cuộc tấn công của Israel vào South Pars, mà Teheran gọi là một “sai lầm nghiêm trọng”, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Iran đã hứa sẽ trả đũa, tuyên bố rằng “một giai đoạn mới của cuộc chiến” đã bắt đầu, trong đó họ sẽ nhắm vào các cơ sở dầu khí trong khu vực “cho đến khi bị phá hủy hoàn toàn”. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi nhấn mạnh hôm thứ Năm rằng Iran sẽ “không kiềm chế” nếu các cơ sở hạ tầng của mình tiếp tục bị tấn công. Cho đến nay, Teheran cho biết họ đã kiềm chế vì “tôn trọng” lời kêu gọi “giảm leo thang”. Tuy nhiên, thực tế lại không phải như vậy. Ngay từ đầu cuộc chiến, Iran đã nhắm vào các cơ sở năng lượng trong khu vực – nhà máy lọc dầu Ras Tanura ở Ả Rập Xê Út, các cơ sở lưu trữ dầu tại cảng Salalah (Oman), hay cảng dầu Fujaïrah (Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất).

Về phần mình, tổng thống Donald Trump cảnh báo rằng Mỹ sẽ “thổi tung” mỏ South Pars nếu Cộng hòa Hồi giáo tiếp tục tấn công các cơ sở của Qatar, đồng thời khẳng định Israel đã tấn công mỏ khí của Iran do “tức giận”, và Mỹ không được thông báo trước. Trước đó, chính quyền Mỹ lại nói với báo chí điều ngược lại, rằng họ đã hỗ trợ phối hợp các cuộc tấn công của Israel.

Ông Trump cũng cho biết hôm thứ Năm đã yêu cầu thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu không tiếp tục nhắm vào các cơ sở năng lượng ở Iran. Giới chuyên gia nhận định rằng chính quyền Trump đã mất quyền kiểm soát cuộc chiến và cả quyền kiểm soát đối với đồng minh chủ chốt của mình. Ở thời điểm hiện tại, hướng đi duy nhất có thể là một sự leo thang còn lớn hơn nữa: tất cả các tài sản năng lượng trong khu vực giờ đây đều có thể trở thành mục tiêu.

Trump hay Netanyahu, ai giật dây ai?

Cùng nhận định rằng tổng thống Mỹ đã không còn làm chủ cuộc chơi, tờ Les Echos có bài viết mang tựa đề “Washington đang đổ lỗi cho Israel khi cuộc xung đột leo thang”. Rất nhiều nhân vật trong giới MAGA ủng hộ ông Trump đã tỏ ra không hài lòng về mối quan hệ giữa ông và lãnh đạo Israel. Giám đốc Trung tâm chống khủng bố quốc gia, Joe Kent, một người ủng hộ nhiệt thành phong trào MAGA, đã có lời từ chức gây chấn động, tuyên bố rằng Mỹ bước vào chiến tranh “do áp lực từ Israel và nhóm vận động hành lang mạnh mẽ của nước này tại Mỹ”.

Một bộ phận trong nền tảng cử tri của vị tổng thống theo chủ nghĩa dân túy cũng không hài lòng với sự gần gũi của Donald Trump với Israel và việc ông bảo vệ mạnh mẽ lập trường ủng hộ người Do Thái. Ông Trump từng tự coi mình là người bảo vệ tự do ngôn luận, nhưng đồng thời lại biến việc chỉ trích Israel thành một điều cấm kỵ mới, coi đó như một dạng bài Do Thái.

Mục tiêu của cặp đôi này cũng vốn đã rất khác biệt ngay từ đầu cuộc chiến. Đối với Benjamin Netanyahu, mục tiêu là lật đổ chế độ các giáo sĩ Hồi giáo. Nhưng đối với Donald Trump, ông không có một mục tiêu chiến tranh nhất quán. Ông từng tuyên bố sẵn sàng duy trì chế độ hiện tại, miễn là vị lãnh tụ tối cao mới “dễ bảo hơn”. Tuy nhiên, Israel lại ám sát một số nhân vật được Mỹ xem là có thể kế nhiệm.

Bộ trưởng Quốc Phòng Mỹ Pete Hegseth thì chỉ nói đến việc giải trừ vũ khí của Teheran, trong khi mà năng lực hạt nhân của Iran được chính quyền Mỹ tuyên bố là đã bị “xóa sổ” từ tháng Sáu, sau cuộc tấn công “Búa đêm” chớp nhoáng của Hoa Kỳ và Israel.

Điều đó càng củng cố quan điểm rằng Donald Trump thực sự không có lý do rõ ràng để hành động, và rằng ông đã bị Benjamin Netanyahu thúc đẩy bước vào chiến tranh. Dĩ nhiên, Donald Trump cũng được “tiếp thêm động lực” bởi những chiến thắng quân sự nhanh chóng của Mỹ vào tháng Sáu tại Iran và vào tháng Giêng tại Venezuela. Tuy nhiên, ông phủ nhận việc bị ảnh hưởng bởi Benjamin Netanyahu và thậm chí còn tuyên bố : “Có thể chính tôi đã ép họ phải hành động”.