Gia tăng căn bệnh dễ lây, ‘tấn công’ vào não: Bác sĩ chỉ cách nhận biết ở giai đoạn mới nhiễm

[Cupcake01]

Mới đây nhất, một bé gái 11 tuổi tại Phú Quốc (An Giang) đã tử vong vào ngày 16/3, nghi do nhiễm não mô cầu. Trước đó, trẻ chỉ có biểu hiện sốt, mệt mỏi, đau đầu – những triệu chứng dễ nhầm lẫn với cảm cúm thông thường. Do gia đình chủ quan, đến khi trẻ nổi ban toàn thân, tím tái, khó thở mới đưa đi cấp cứu thì bệnh đã tiến triển quá nhanh, không thể cứu chữa.

Không chỉ riêng trường hợp này, trước đó vài ngày, Trung tâm Kiểm soát Bệnh tật tỉnh Lâm Đồng cũng ghi nhận một học sinh 14 tuổi bị viêm màng não do não mô cầu, với tới 69 người thuộc diện tiếp xúc gần, bao gồm cả nhân viên y tế.

Tại Vĩnh Long, một phụ nữ 47 tuổi nhập viện trong tình trạng nhiễm trùng huyết nặng, huyết áp tụt, rối loạn tri giác, trên da xuất hiện nhiều ban xuất huyết hoại tử – dấu hiệu điển hình của thể bệnh tối cấp.

Theo thống kê của Bộ Y tế, trong năm 2025, cả nước ghi nhận gần 100 ca mắc não mô cầu, trong đó có ít nhất 3 trường hợp tử vong. Con số này dù chưa lớn nhưng đáng lo ngại ở chỗ bệnh có tốc độ tiến triển cực nhanh và tỷ lệ tử vong cao.

BSCKI Bạch Thị Chính, Giám đốc Y khoa Hệ thống Tiêm chủng VNVC cho biết, não mô cầu là một trong những bệnh truyền nhiễm nguy hiểm với khả năng gây tử vong chỉ trong vòng 24 giờ. Thậm chí, ở thể nhiễm trùng huyết tối cấp, thời gian từ khi khởi phát đến tử vong có thể chỉ kéo dài 6–8 giờ nếu không được xử trí kịp thời.

Bệnh do não mô cầu thường biểu hiện dưới hai thể chính là viêm màng não và nhiễm trùng huyết. Trong đó, viêm màng não chiếm hơn 50% các ca bệnh xâm lấn, còn nhiễm trùng huyết chiếm từ 5–20% nhưng lại có tỷ lệ tử vong rất cao. Một số trường hợp có thể đồng thời mắc cả hai thể, khiến tình trạng trở nên nghiêm trọng hơn.

Bác sĩ Chính cảnh báo: “Ngay cả khi được phát hiện sớm và điều trị tích cực, vẫn có từ 10–20% bệnh nhân không qua khỏi. Nếu không được điều trị, tỷ lệ tử vong có thể lên tới 50%. Khoảng 20% người sống sót phải đối mặt với các di chứng nặng nề như cắt cụt chi, suy thận phải chạy thận nhân tạo, mất thính lực, rối loạn thần kinh, co giật hoặc suy giảm trí nhớ lâu dài”.
Khó nhận biết ở giai đoạn mới nhiễm

Theo bác sĩ Chính, đáng lo ngại là bệnh ở giai đoạn đầu rất khó nhận biết. Trong 4–12 giờ đầu, người bệnh chỉ có biểu hiện giống cảm cúm như sốt, đau họng, mệt mỏi. Sau 12–15 giờ, các dấu hiệu đặc trưng hơn mới xuất hiện như đau đầu, cứng gáy, buồn nôn, sợ ánh sáng, nổi ban xuất huyết. Khi bước sang giai đoạn 15–24 giờ, bệnh có thể nhanh chóng chuyển nặng với biểu hiện lú lẫn, mê sảng, co giật, hôn mê và tử vong.

Một dấu hiệu điển hình của bệnh là tử ban – các nốt ban xuất huyết dưới da có thể lan nhanh, không biến mất khi ấn bằng vật trong suốt. Đây là biểu hiện cho thấy bệnh đã bước vào giai đoạn nhiễm độc nặng, có nguy cơ dẫn đến suy đa tạng và tử vong rất cao.

Vi khuẩn não mô cầu lây truyền chủ yếu qua đường hô hấp, thông qua các giọt bắn từ mũi, họng của người bệnh hoặc người mang vi khuẩn không có triệu chứng. Đáng chú ý, trong cộng đồng có tới 10–20% người lành mang vi khuẩn, tỷ lệ này có thể tăng lên 50% trong các đợt dịch, khiến việc kiểm soát nguồn lây trở nên khó khăn, bác sĩ Chính lưu ý.

Nguy cơ lây nhiễm cao hơn trong môi trường kín, đông người như trường học, ký túc xá, nhà trẻ hoặc doanh trại. Vi khuẩn cũng có thể tồn tại trên bề mặt đồ vật trong 1–2 giờ và lây lan khi con người chạm tay vào rồi đưa lên mắt, mũi, miệng.

Bệnh não mô cầu có thể gặp ở mọi lứa tuổi, nhưng phổ biến nhất là trẻ dưới 5 tuổi, thanh thiếu niên và những người sống trong môi trường tập thể.

Trẻ nhỏ, đặc biệt dưới 1 tuổi, có nguy cơ cao do hệ miễn dịch chưa hoàn thiện. Người cao tuổi, người có bệnh nền hoặc suy giảm miễn dịch cũng thuộc nhóm dễ mắc và dễ diễn biến nặng.

Theo các nghiên cứu, thanh thiếu niên là nhóm có tỷ lệ mang vi khuẩn cao nhất, có thể gấp đôi dân số chung. Đặc biệt, ở độ tuổi 19, tỷ lệ mang mầm bệnh có thể lên tới 23,7%, tức cứ 4 người thì có 1 người mang vi khuẩn mà không hề hay biết.

Trước nguy cơ bệnh gia tăng, các chuyên gia y tế khuyến cáo tiêm chủng là biện pháp phòng ngừa hiệu quả và bền vững nhất. Hiện nay, vi khuẩn não mô cầu có nhiều nhóm huyết thanh, trong đó các nhóm A, B, C, Y, W-135 và X gây ra hơn 90% số ca bệnh trên toàn cầu. Việt Nam đã có đầy đủ vắc xin phòng 5 nhóm phổ biến gồm A, B, C, Y và W, giúp mở rộng cơ hội bảo vệ cho nhiều đối tượng.

Theo khuyến cáo của Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), tiêm vắc xin là chiến lược quan trọng nhất để phòng ngừa các ca bệnh và kiểm soát dịch não mô cầu. Trong bối cảnh bệnh có thể diễn tiến như “cơn bão” chỉ trong vài giờ, việc chủ động phòng bệnh, nhận biết sớm triệu chứng và đưa người bệnh đến cơ sở y tế kịp thời là yếu tố quyết định để giảm thiểu nguy cơ tử vong.