Gian nan bài toán hạ nhiệt xung đột Pakistan – Afghanistan

[Romano]

Như một mồi lửa mới châm vào cuộc khủng hoảng vốn chưa hề hạ nhiệt, vụ tấn công vào thủ đô Kabul làm hơn 400 người chết mà phía Pakistan cáo buộc Afghanistan thực hiện đang đẩy mối quan hệ song phương tới sát ngưỡng đổ vỡ. Mọi nỗ lực hạ nhiệt xung đột trở nên khó khăn khi cả hai nước đều bị cuốn vào vòng xoáy trả đũa thay vì đối thoại.

Vòng xoáy xung đột vượt tầm kiểm soát?

The Guardian đưa tin, vụ không kích xảy ra tối 16/3 (giờ địa phương) đã đánh trúng một cơ sở y tế cai nghiện quy mô lớn tại thủ đô Kabul của Afghanistan, khiến khoảng 400 người thiệt mạng và hàng trăm người bị thương. Vụ việc được xem là bước leo thang nghiêm trọng trong căng thẳng giữa 2 nước láng giềng Pakistan và Afghanistan, theo Reuters.

Trong bài đăng trên mạng xã hội X, phó phát ngôn chính quyền Taliban Hamdullah Fitrat nêu rõ, cuộc không kích được tiến hành vào khoảng 21 giờ ngày 16/3 (giờ địa phương) và đánh trúng bệnh viện Omid ở Kabul. Cơ sở này, vốn có 2.000 giường bệnh chuyên điều trị bệnh nhân nghiện ma túy, đã bị phá hủy nghiêm trọng trong vụ tấn công.

Hình ảnh do truyền thông địa phương đăng tải cho thấy nhiều tòa nhà bị thiêu rụi, lửa bao trùm toàn khu vực, trong khi lực lượng cứu hỏa nỗ lực khống chế đám cháy giữa đống đổ nát. The Guardian dẫn lời nhiều nhân chứng mô tả cảnh tượng kinh hoàng khi “mọi thứ bốc cháy, con người cũng cháy”.

Trong khi phía Afghanistan khẳng định đây là cuộc tấn công vào mục tiêu dân sự, có thể cấu thành tội ác chiến tranh, Pakistan lại bác bỏ và cho rằng chỉ nhắm vào “hạ tầng khủng bố”, theo đó phủ nhận việc không kích vào bệnh viện.

Theo Bộ Thông tin và Truyền thông Pakistan, lực lượng Pakistan đã nhắm mục tiêu chính xác vào các kho chứa thiết bị kỹ thuật và kho đạn dược ở Kabul và tỉnh Nangarhar của Afghanistan. Pakistan cho rằng các cáo buộc từ phía Taliban là "sai sự thật và gây hiểu nhầm" nhằm kích động dư luận và che đậy điều mà Islamabad mô tả là "sự hỗ trợ cho chủ nghĩa khủng bố xuyên biên giới".

Trước đó, chính quyền Afghanistan cũng cho biết, các cuộc giao tranh xuyên biên giới giữa lực lượng Taliban và quân đội Pakistan đã khiến ít nhất 2 trẻ em chết và 10 người bị thương tại tỉnh Khost, miền đông nam Afghanistan. Các quả đạn cối được cho là bắn từ phía Pakistan trong đêm 15/3 (giờ địa phương) rơi xuống nhiều khu dân cư tại địa phương, làm hư hại một số nhà cửa và gây thương vong cho dân thường.

Theo chuyên gia thuộc Viện Nghiên cứu Quốc tế Hoàng gia Anh (Chatham House) Chietigj Bajpaee, các diễn biến này “đánh dấu sự chuyển dịch rõ ràng từ các va chạm biên giới hạn chế sang đối đầu quân sự quy mô lớn”, khi cả Pakistan lẫn Afghanistan đều bắt đầu tấn công trực tiếp vào các mục tiêu chiến lược của nhau.

Gian nan nỗ lực ngoại giao

Trên thực tế, trước khi căng thẳng bùng phát trở lại, một lệnh ngừng bắn từng được Qatar làm trung gian đã được thiết lập, song nhanh chóng bị phá vỡ khi Pakistan và Afghanistan tiếp tục các đợt không kích và trả đũa.

Kể từ đó, các nỗ lực ngoại giao nhằm hạ nhiệt căng thẳng hiện gặp nhiều trở ngại. Trung Quốc đã cử đặc phái viên làm trung gian hoà giải giữa hai bên, song chưa đạt được đột phá đáng kể. Trong khi đó, các quốc gia vùng Vịnh, vốn từng đóng vai trò trung gian trong các vòng đàm phán trước đây, lại đang bị phân tán bởi các cuộc khủng hoảng khác tại Trung Đông.

Trong bối cảnh này, phái bộ Liên hợp quốc (LHQ) tại Afghanistan hôm 17/3 (giờ địa phương) xác nhận vụ không kích vào cơ sở bệnh viện điều trị cai nghiện tại Afghanistan và yêu cầu các bên trong xung đột phải tôn trọng và bảo vệ dân thường, các cơ sở y tế và dân sự khác.

Phát biểu trước báo giới tại Geneva (Thụy Sĩ), người phát ngôn của Cao ủy Nhân quyền Liên hợp quốc Thameen Al-Kheetan nhấn mạnh thảm kịch phải được điều tra kịp thời, độc lập và minh bạch, và những đối tượng chịu trách nhiệm phải bị trừng trị thích đáng theo luật pháp quốc tế. Theo ông, kết quả cuộc điều tra phải được công khai và các nạn nhân cũng như gia đình nạn nhân có quyền được bồi thường.

Trong một tuyên bố có liên quan, Phó phát ngôn viên LHQ Farhan Haq cho rằng, người dân Afghanistan vẫn đang phải trả giá cho xung đột đang diễn ra giữa Afghanistan và Pakistan. Kể từ ngày 26/2 đến trước vụ việc ngày 16/3, đã có ít nhất 76 dân thường thiệt mạng và 213 người bị thương do các hành động thù địch trên khắp Afghanistan. LHQ tiếp tục kêu gọi các bên giảm leo thang căng thẳng, tiến tới ngừng bắn ngay lập tức, đồng thời tuân thủ các nghĩa vụ theo luật pháp quốc tế nhằm bảo vệ dân thường.

Tuy nhiên, trong diễn biến mới nhất, Đài NDTV dẫn lời ông Zabihullah Mujahid, phát ngôn viên của Taliban, ngày 17/3 tuyên bố sẽ không tiếp tục các cuộc đàm phán với Pakistan, đồng thời cảnh báo sẽ chuyển sang các biện pháp trả đũa.

Trong khi đó, người phát ngôn của Thủ tướng Pakistan - ông Mosharrraf Zaidi, cho biết, mọi hoạt động quân sự tại Afghanistan sẽ được tiếp tục cho đến khi chính quyền Taliban của Afghanistan thay đổi hành vi hậu thuẫn các nhóm khủng bố. Ông Mosharrraf Zaidi khẳng định, các mục tiêu mà quân đội nước này hướng tới dựa trên nguồn tin tình báo đa dạng và chắc chắn, được kiểm chứng và xác minh cả trước và sau khi tấn công.

Theo chuyên gia khu vực Nam Á Michael Kugelman thuộc Hội đồng Đại Tây Dương, xung đột hiện chưa có dấu hiệu sớm chấm dứt. "Pakistan dường như quyết tâm tiếp tục tấn công các mục tiêu tại Afghanistan, trong khi Taliban cũng sẽ đáp trả bằng cả biện pháp đối xứng lẫn phi đối xứng", ông nhận định.

Ở góc độ rộng hơn, xung đột Pakistan - Afghanistan còn tiềm ẩn nguy cơ lan rộng bởi Nam Á vốn là khu vực nhạy cảm về địa chính trị. Về lâu dài, việc thiếu các cơ chế đối thoại thực chất và những nỗ lực trung gian hiệu quả sẽ làm giảm triển vọng hạ nhiệt xung đột và đẩy cuộc khủng hoảng song phương đi xa hơn.