USA “Thay áo” để dễ sa thải: Nhà Trắng nhắm vào 50.000 công chức cấp cao liên bang

[Gibbs]

Sáng thứ Năm, chính quyền Tổng thống Donald Trump tung ra một quy định mới trong nỗ lực làm “mềm” bộ máy công chức liên bang theo hướng dễ kiểm soát hơn: khoảng 50.000 nhân sự sự nghiệp cấp cao có vai trò liên quan đến chính sách sẽ được chuyển sang một nhóm phân loại mới, khiến họ dễ bị sa thải hơn. Con số này ước tính tương đương khoảng 2% lực lượng lao động liên bang, nhưng tác động thì không hề “2%” – bởi đây là tầng lớp ngồi gần bánh lái, gần hồ sơ, gần những quyết định có sức nặng.

“Schedule Policy/Career”: từ công chức bảo vệ thành “at-will” dễ thay thế
Quy định cho phép các cơ quan tái phân loại những nhân viên liên bang “dính” tới hoạch định/triển khai chính sách sang diện at-will – tức là không còn hưởng mức bảo vệ công vụ như phần lớn công chức sự nghiệp. Nói gọn: thay vì một “bức tường thủ tục” dày đặc trước khi kỷ luật hay cho thôi việc, nay cơ quan có thể xử lý nhanh hơn, mạnh tay hơn.

Trong phần giải thích, chính quyền nói thẳng lý do: quản lý cấp trên “rất khó” loại bỏ nhân sự vì hiệu suất kém hay hành vi sai phạm. Quy định mới, theo họ, sẽ giúp loại nhanh những người ở vị trí quan trọng mà “làm việc kém, sai phạm, hoặc cố tình cản trở việc thực thi chỉ đạo của Tổng thống”.

Hồi sinh “Schedule F”, đổi tên nhưng giữ tinh thần: ai chống lệnh sẽ bị nhấc ghế
Đây không phải câu chuyện hoàn toàn mới. Nó là phiên bản trở lại của một sáng kiến thời Trump trước đây – khi Nhà Trắng từng tạo ra nhóm “Schedule F” để đưa một bộ phận nhân sự liên quan chính sách ra khỏi rào chắn công vụ. Sau đó, Tổng thống Joe Biden đã đảo ngược, rồi đến năm 2024, ban hành một quy định nhằm gia cố thêm các lớp bảo vệ cho công chức sự nghiệp.

Lần này, chính quyền Trump hủy quy định năm 2024 và thay bằng nhóm mới mang tên Schedule Policy/Career. Đổi tên nghe mềm hơn, nhưng bản chất vẫn là một thông điệp cứng: Nhà Trắng muốn kéo dây kiểm soát gần hơn vào những “đầu mối chính sách” – và giảm rủi ro bị một bộ máy sự nghiệp “ì” hoặc “kháng” bằng thủ tục.

Nghiệp đoàn chuẩn bị kiện: “Mở cửa cho sa thải mang động cơ chính trị”
Ngay khi quy định được công bố, một liên minh hơn 30 nghiệp đoàn, tổ chức vận động và nhóm xã hội dân sự đã tuyên bố chuẩn bị khởi kiện (họ vốn đã kiện liên quan sắc lệnh hành pháp năm 2025). Nhóm đại diện pháp lý là Democracy Forward mô tả quy định mới như một cú “lách” luật công vụ: né các chuẩn mực hiện hành, tước bỏ những bảo vệ mà nhân viên đã tích lũy theo thời gian, và đặc biệt “mở cửa” cho sa thải – tuyển dụng theo kiểu động cơ chính trị.

Nói cách khác, hai phía đang kể hai câu chuyện khác nhau về cùng một động tác. Chính quyền gọi đó là “phục hồi kỷ luật – tăng trách nhiệm – tăng hiệu quả”. Phe phản đối gọi đó là “chính trị hóa công vụ”, biến bộ máy nhà nước thành thứ có thể thay máu theo ý chí quyền lực.

Đòn đánh 2% nhưng chấn động 100%: vì nhắm đúng tầng “giữ trật tự”
Nếu chỉ nhìn số lượng, 50.000 người không phải đa số. Nhưng trong bộ máy, có những nhóm không cần đông vẫn có thể làm cả hệ thống rung lên – vì họ là lớp kinh nghiệm, là “người giữ nhịp” giữa nhiệm kỳ này với nhiệm kỳ sau, là sợi dây nối giữa chính sách trên giấy với việc thực thi ngoài đời.

Bởi vậy, cuộc tranh cãi này không đơn thuần là chuyện nhân sự. Nó là câu hỏi về mô hình vận hành của nhà nước: công chức sự nghiệp phải trung lập đến mức nào, Tổng thống có quyền “điều khiển” sâu đến đâu, và ranh giới giữa “quản trị hiệu quả” với “thanh lọc chính trị” nằm ở chỗ nào.

Quy định vừa ban hành gần như chắc chắn sẽ kéo theo một vòng kiện tụng mới. Nhưng ngay cả trước khi tòa phán, hiệu ứng tâm lý đã xuất hiện: một bộ phận công chức sẽ tự hỏi liệu chiếc ghế của mình còn được bảo vệ bởi luật công vụ, hay chỉ còn treo bằng… ý chí chính trị. Đó là canh bạc mà nước Mỹ đang chuẩn bị lật bài.