Hệ lụy của chủ nghĩa biệt lập

[troopy]

Việc Tổng thống Mỹ Donald Trump tuyên bố rút khỏi 66 tổ chức, cơ quan và ủy ban quốc tế không gây bất ngờ, bởi đây là bước đi tiếp nối "chủ nghĩa biệt lập" 2.0 đã được ông chủ Nhà Trắng thực thi ngay từ khi bắt đầu nhiệm kỳ thứ hai cách đây 1 năm.


Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Nhà Trắng, Washington, D.C. Ảnh: THX/TTXVN

Theo thông báo của Nhà Trắng, Mỹ sẽ rút khỏi 35 tổ chức không thuộc Liên hợp quốc (LHQ) và 31 cơ quan trực thuộc LHQ, bị cho là “không còn phục vụ lợi ích của nước Mỹ”. Quyết định này kéo theo việc Mỹ chấm dứt tham gia và ngừng tài trợ sau quá trình rà soát vai trò và mức độ đóng góp của Washington. Bộ Ngoại giao Mỹ cho rằng nhiều tổ chức cơ quan trong danh sách có chức năng chồng chéo, quản trị yếu kém, lãng phí, hoặc chịu tác động của các lợi ích đi ngược lại chủ quyền và sự thịnh vượng của Mỹ, đặc biệt trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, lao động và phát triển xã hội.

Động thái trên nằm trong quỹ đạo chính sách đối ngoại cứng rắn theo hướng "chủ nghĩa biệt lập" mà chính quyền Tổng thống Trump theo đuổi. Tháng 2/2025, ngay khi trở lại Nhà Trắng, ông Trump đã ký Sắc lệnh 14199, theo đó Mỹ rút và ngừng tài trợ một số tổ chức của LHQ, xem xét lại việc hỗ trợ tất cả các tổ chức quốc tế.

Những bước đi trước đó bao gồm cắt giảm mạnh tài trợ của Mỹ cho LHQ, chấm dứt tham gia Hội đồng Nhân quyền LHQ, gia hạn lệnh tạm ngừng tài trợ cho Cơ quan Cứu trợ và việc làm của LHQ dành cho người tị nạn Palestine (UNRWA) và rút khỏi Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của LHQ (UNESCO). Mỹ cũng thông báo kế hoạch rút khỏi Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp định Paris năm 2015 về biến đổi khí hậu, đồng thời áp dụng một chiến lược được mô tả là “chọn lọc” trong cam kết tài trợ, chỉ đóng góp cho những cơ quan được cho là phù hợp với ưu tiên chính sách của chính quyền đương nhiệm.

Trong khi chính quyền Mỹ coi đây là bước đi nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia và tái ưu tiên nguồn lực cho cạnh tranh chiến lược, giới chính trị tại Mỹ đưa ra những quan điểm trái ngược. Các chuyên gia chính sách và cựu quan chức Mỹ đã lên tiếng mạnh mẽ, đặt câu hỏi về tác động lâu dài đối với vị thế toàn cầu của Washington và vai trò dẫn dắt của Mỹ trong các diễn đàn quốc tế mà nước này đã xây dựng nhiều thập niên, đặc biệt là Công ước khung của LHQ về biến đổi khí hậu (UNFCCC) - nền tảng của hợp tác quốc tế nhằm giải quyết khủng hoảng khí hậu và đã được mọi quốc gia trên thế giới nhất trí kể từ khi ra đời cách đây gần 34 năm. Rachel Cleetus, chuyên gia của Union of Concerned Scientists (tổ chức phi lợi nhuận hoạt động vì bảo vệ khoa học, có trụ sở tại Mỹ), cho rằng đây là “một bước thụt lùi mới”, có nguy cơ làm suy giảm vị thế của Mỹ trên trường quốc tế.

Bà Gina McCarthy, cựu cố vấn khí hậu Nhà Trắng đánh giá bước đi này làm suy giảm khả năng của Mỹ trong việc định hình các dòng đầu tư và chính sách toàn cầu trị giá hàng nghìn tỷ USD. Cựu Phó Tổng thống Al Gore nhận định chính quyền ông Trump đã nhất quán “quay lưng” với cuộc khủng hoảng khí hậu thông qua việc thu hẹp hạ tầng khoa học và đầu tư cho năng lượng sạch.

Nhà khoa học khí hậu Rob Jackson (Đại học Stanford, Mỹ), người đứng đầu Dự án Carbon toàn cầu, một nhóm các nhà khoa học theo dõi lượng khí thải carbon dioxide của các quốc gia, cảnh báo việc Mỹ rút khỏi các khuôn khổ khí hậu sẽ làm suy yếu nỗ lực chung, tạo tiền lệ để các nước khác trì hoãn cam kết của của mình.

Theo ông Manish Bapna, Chủ tịch Hội đồng Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên (NRDC), một trong những nhóm môi trường có ảnh hưởng nhất của Mỹ, quyết định này tiếp tục làm giảm khả năng cạnh tranh của Mỹ, trong bối cảnh Trung Quốc đang ngày càng chiếm ưu thế trong các ngành công nghệ năng lượng sạch đang phát triển nhanh trên toàn cầu. Đáng lưu ý là hiện nhiều quốc gia khác vẫn đang đẩy mạnh chuyển dịch sang các nguồn năng lượng sạch và tăng cường hành động khí hậu. Điều này đồng nghĩa với việc Mỹ có nguy cơ đánh mất cơ hội tiếp cận các dòng đầu tư trị giá hàng nghìn tỷ USD gắn với quá trình chuyển đổi năng lượng, vốn đang được các nước theo đuổi.

Ngoài UNFCCC, trong danh sách 66 cơ quan nói trên còn có Ủy ban Liên chính phủ về biến đổi khí hậu (IPCC) - cơ quan khoa học hàng đầu của LHQ nghiên cứu về biến đổi khí hậu và là cơ sở để nhiều chính phủ xây dựng chính sách. Chuyên gia Delta Merner, thuộc Union of Concerned Scientists, nhận định rút khỏi IPCC đồng nghĩa Mỹ tự loại mình khỏi nguồn khoa học khí hậu đáng tin cậy nhất thế giới.

Dù các nhà khoa học Mỹ vẫn có thể tham gia với tư cách cá nhân, Washington sẽ không còn vai trò trong việc định hướng các báo cáo nền tảng mà nhiều chính phủ dựa vào để hoạch định chính sách. Điều này, theo các chuyên gia, làm suy yếu “hàng rào khoa học”, khiến các nhà hoạch định chính sách và doanh nghiệp Mỹ thiếu dữ liệu đáng tin cậy đúng vào thời điểm nhu cầu thông tin chính xác ngày càng cấp thiết.

Trong cách lý giải của chính quyền Mỹ, việc rút khỏi một loạt cơ chế đa phương được xem là nhằm tái phân bổ nguồn lực và tập trung vào một số sáng kiến mang tính định hướng của LHQ và phục vụ trực tiếp lợi ích quốc gia như tại Liên minh Viễn thông quốc tế, Tổ chức Hàng hải quốc tế và Tổ chức Lao động quốc tế, qua đó mở rộng ảnh hưởng của Washington trong cạnh tranh với các đối thủ. Ở đây bộc lộ một nghịch lý rõ rệt: trong khi Mỹ thu hẹp vai trò tại nhiều cơ chế toàn cầu về khí hậu, phát triển và luật lệ quốc tế, Washington vẫn coi LHQ là không gian quan trọng để duy trì và gia tăng ảnh hưởng trong một số lĩnh vực.

Theo giới quan sát, cách tiếp cận này phá vỡ truyền thống kế thừa của các chính quyền Mỹ trước đây, buộc LHQ phải cắt giảm nhân sự và chương trình trong bối cảnh áp lực cải tổ ngày càng gia tăng. Ông Daniel Forti, người đứng đầu bộ phận các vấn đề LHQ tại Nhóm khủng hoảng quốc tế (ICG, trụ sở chính tại Brussels, Bỉ), lưu ý cách tiếp cận của Mỹ đối với chủ nghĩa đa phương là Washington chỉ sẵn sàng tham gia hợp tác quốc tế nếu các khuôn khổ đó hoàn toàn phù hợp với điều kiện và ưu tiên do Mỹ đặt ra, thay vì thỏa hiệp và đồng thuận đa phương.

Giới phân tích cho rằng, dưới góc nhìn ngắn hạn, việc rút khỏi các cơ chế đa phương giúp Mỹ tái phân bổ nguồn lực và tập trung vào cạnh tranh chiến lược. Tuy nhiên, về dài hạn, bước đi này có thể làm xói mòn vai trò lãnh đạo toàn cầu, làm suy giảm "quyền lực mềm" cũng như tầm ảnh hưởng của Washington, trong bối cảnh các thách thức xuyên quốc gia như biến đổi khí hậu, dịch bệnh và an ninh phi truyền thống ngày càng đòi hỏi hợp tác đa phương. Quyết định của Tổng thống Trump có thể là một bước tiến trong tính toán chiến thuật, nhưng lại là bước lùi lớn trong việc định hình trật tự hợp tác toàn cầu mới vốn đang đối mặt với những thách thức chung ngày càng phức tạp.

VietBF@sưu tập