Hồ sơ Telegram và cuộc chiến chống “siêu quyền lực” mạng

[PinaColada]

Năm 2018, nỗ lực ngăn chặn ứng dụng nhắn tin Telegram của cơ quan quản lý truyền thông Nga (Roskomnadzor - RKN) đã không thành. Để tăng cường giám sát không gian mạng, Nhà nước đã áp dụng luật “Internet có chủ quyền” và công nghệ kiểm soát gói tin chuyên sâu (DPI). Trong khi đó, xuất hiện những nghi ngờ về sự hợp tác ngầm giữa Telegram với Điện Kremlin. Việc chặn ứng dụng này khiến bộ máy tuyên truyền Nga phải nhắc lại rằng các hạn chế pháp lý đối với Telegram vẫn còn hiệu lực.

Cuộc đối đầu giữa RKN và Telegram diễn ra sau khi "Gói luật Yarovaya" được thông qua vào năm 2016. Gói này bao gồm hai đạo luật, một trong số đó bắt buộc các ứng dụng nhắn tin phải đăng ký vào danh sách các nhà cung cấp thông tin của RKN kể từ ngày 20/7/2016. Bên cạnh đó, các ứng dụng này phải xác minh danh tính người dùng, chuyển giao khóa giải mã cho Cơ quan An ninh Liên bang (FSB) và lưu trữ tin nhắn của người dùng trên lãnh thổ Nga. Trong trường hợp không tuân thủ các yêu cầu này, các dịch vụ sẽ bị chặn tại Nga. Người sáng lập Telegram, Pavel Durov, đã từ chối tuân thủ các yêu cầu mới. Ông nhấn mạnh rằng "Telegram không cung cấp dữ liệu hay khóa giải mã cho bên thứ ba, kể cả các chính phủ" và "các đạo luật được thông qua tại các quốc gia riêng lẻ sẽ không ảnh hưởng đến chính sách này".

Mùa hè năm 2017, RKN đã gửi một bức thư ngỏ cho Pavel Durov, đe dọa sẽ chặn ứng dụng nhắn tin này. Vài ngày sau, người đứng đầu RKN, Aleksandr Zharov, cảnh báo rằng việc chặn chỉ còn là vấn đề thời gian. Bản thân Durov giải thích rằng các dữ liệu đăng ký về đơn vị chủ quản Telegram đã có sẵn trên các nguồn công khai và "nếu yêu cầu của cơ quan quản lý chỉ dừng lại ở đó, tôi không phản đối việc dùng các dữ liệu này để đăng ký Telegram vào danh sách các nhà cung cấp thông tin". Tuy nhiên, một lần nữa ông nhấn mạnh rằng sẽ không thực hiện "Gói luật Yarovaya" vì cho rằng nó "vi hiến và không thể thực thi về mặt kỹ thuật". Kết quả là RKN đã tạm thời từ bỏ ý định chặn ứng dụng này.

Mùa thu năm 2017, tòa án Nga đã phạt Telegram 800.000 rúp vì từ chối bàn giao khóa giải mã các cuộc trò chuyện của người dùng cho FSB. Ban lãnh đạo Telegram đã nhiều lần giải thích rằng việc thực hiện các yêu cầu của FSB là không khả thi về mặt kỹ thuật. Cụ thể, trong các cuộc trò chuyện bí mật có mã hóa đầu cuối, khóa được tạo ra và chỉ lưu lại trên thiết bị của người dùng, mà không được chuyển đến máy chủ Telegram. Do đó, yêu cầu của FSB thực chất là can thiệp vào cơ chế vận hành của dịch vụ, chứ không đơn thuần là truy cập vào dữ liệu hiện có.

Tháng 4/2018, tòa án ra ra lệnh chặn Telegram tại Nga. Ngay sau đó, RKN đã đưa các trang web của Telegram vào danh sách thông tin bị cấm phổ biến và chỉ thị cho các nhà cung cấp dịch vụ mạng bắt đầu chặn các địa chỉ truy cập. Để thực hiện điều này, Nga đã chặn hơn 1 triệu địa chỉ IP của Amazon và Google - những đơn vị cung cấp hạ tầng đám mây mà Telegram sử dụng. Hành động này đã dẫn đến các sự cố kết nối trên diện rộng không chỉ ở Nga mà còn ở Belarus. Nhiều dịch vụ hoàn toàn không liên quan đến Telegram cũng bị ảnh hưởng. Bản thân Telegram cũng bị mất kết nối đối với một số người dùng, nhưng nhìn chung vẫn duy trì được hoạt động, một phần nhờ vào VPN và máy chủ proxy.

Một tháng sau, RKN tiếp tục bổ sung hơn 1.000 địa chỉ IP vào danh sách các trang web bị cấm. Trong khi ứng dụng nhắn tin này vẫn tiếp tục hoạt động, thì WhatsApp, Viber và một số dịch vụ khác lại bị rơi vào danh sách chặn nhầm trên diện rộng.

Mặc dù đã nỗ lực hết sức, RKN vẫn không thể ngăn chặn hoàn toàn hoạt động của Telegram. Ngoài việc sử dụng hạ tầng đám mây của các nhà cung cấp lớn, Telegram đã nhanh chóng thay đổi địa chỉ IP và phân phối lưu lượng truy cập, khiến việc chặn trở nên vô hiệu. Đồng thời, ứng dụng này cũng tích hợp sẵn các giao thức kết nối trung gian (như SOCKS5 và MTProto), cho phép người dùng dễ dàng vượt qua các hạn chế. Trên thực tế, chỉ có phiên bản web của trình nhắn tin này là bị chặn, nhưng nhiều người dùng đã kết nối với nó thông qua VPN.


Chiến lược mới của RKN


Sau vụ việc với Telegram, chính quyền Nga nhận ra rằng phải từ bỏ việc chặn địa chỉ IP hàng loạt và tìm kiếm một mô hình kiểm soát mới.

Kết quả là vào năm 2019, Nga đã thông qua đạo luật "Internet có chủ quyền". Chính quyền cho rằng đạo luật này cần thiết để bảo vệ mạng nội địa trước các mối đe dọa từ bên ngoài và nguy cơ bị ngắt kết nối Internet toàn cầu.

Văn bản luật này bắt buộc các nhà mạng phải lắp đặt thiết bị cho phép RKN quản lý tập trung lưu lượng truy cập Internet. Ngoài ra, luật cũng quy định việc thiết lập hệ thống tên miền quốc gia để các trang web của Nga có thể tiếp tục hoạt động ngay cả khi xảy ra sự cố với hạ tầng quốc tế. Trên thực tế, luật này tạo cơ sở pháp lý cho việc kiểm soát lưu lượng Internet trong nước một cách chặt chẽ và tập trung hơn.

Để tránh lặp lại sai lầm của năm 2018, chính quyền cũng bắt đầu sử dụng các phương pháp chặn tinh vi hơn. Ví dụ, công nghệ phân tích lưu lượng truy cập Internet ở cấp độ nội dung gói dữ liệu (DPI), chứ không chỉ dựa trên địa chỉ IP hoặc tên miền.

Công nghệ này cho phép xác định người dùng đang truy cập dịch vụ nào, sử dụng giao thức gì, và trong trường hợp cần thiết, có thể làm chậm hoặc chặn một loại lưu lượng truy cập cụ thể. Tại Nga, việc triển khai quy mô lớn công nghệ này đã bắt đầu ngay sau khi luật "Internet có chủ quyền" được thông qua: theo yêu cầu của RKN, các nhà mạng bắt đầu lắp đặt thiết bị chuyên dụng để quản lý lưu lượng truy cập tập trung. Trên thực tế, DPI đã được áp dụng, chẳng hạn như để làm chậm Twitter vào năm 2021 và YouTube vào năm 2024.

Song song với việc triển khai công nghệ DPI, Nga vẫn không ngừng nâng cấp hệ thống SORM - hạ tầng đánh chặn và lưu trữ dữ liệu bắt buộc tại các nhà mạng. Dù hình thành từ những năm 1990, nhưng từ sau năm 2010 và đặc biệt là đầu thập niên 2020, SORM đã có những bước tiến vượt bậc về quy mô lưu trữ lẫn khả năng truy cập kỹ thuật. Hiện nay, các nhà mạng có nghĩa vụ lắp đặt thiết bị cho phép cơ quan an ninh thu thập toàn diện từ thông tin kết nối, siêu dữ liệu (metadata) cho đến nội dung truyền tải trong các trường hợp luật định. Hệ thống này được tích hợp sâu vào hạ tầng viễn thông, hoạt động trực tiếp ở cấp độ nhà cung cấp dịch vụ thay vì chỉ giới hạn ở từng ứng dụng riêng lẻ.

Sự khác biệt giữa năm 2018 và 2026

Tháng 6/2020, RKN chính thức thông báo dỡ bỏ các hạn chế đối với Telegram. Lý do chính thức được đưa ra là ứng dụng nhắn tin này đã sẵn sàng tham gia vào việc phòng chống chủ nghĩa cực đoan và khủng bố. Trong những năm tiếp theo, Telegram tiếp tục hoạt động tại Nga và trở thành công cụ liên lạc phổ biến nhất, được các quan chức và cơ quan nhà nước sử dụng tích cực. Tính đến tháng 10/2018, số lượng người dùng hàng tháng tại Nga đạt gần 9,3 triệu, và đến tháng 11/2025, con số này đã xấp xỉ 105 triệu người.

Cho đến năm 2025, không có thêm nỗ lực ngăn chặn quy mô lớn nào được thực hiện, bất chấp việc siết chặt quy định quản lý Internet nói chung. Tuy nhiên, hãng thông tấn TASS nhấn mạnh rằng quyết định của tòa án về việc chặn Telegram vẫn còn hiệu lực, vì chưa từng có lệnh hủy bỏ chính thức. Các luật sư của ứng dụng này đã đệ đơn kháng cáo nhưng bị bác bỏ. Trao đổi với TASS, luật sư an ninh mạng Sarkis Darbinyan nhận định rằng RKN đã vi phạm pháp luật trong suốt 6 năm khi dở bỏ lệnh cấm Telegram.

Tòa án đã ra phán quyết chặn Telegram vào năm 2018, nhưng RKN ban đầu đã không thể thực thi trong suốt 2 năm, và sau đó thì bỏ mặc. Cho đến nay, vẫn chưa rõ tại sao cơ quan này lại tự cho mình quyền không thi hành bản án của tòa. Tuy nhiên, giữa năm 2018 và 2026 có một sự khác biệt lớn, ông Darbinyan tuyên bố với tờ “Novaya Gazeta Europe”.

Theo ông, kể từ mùa thu năm ngoái, RKN đã trở thành một "siêu quyền lực" trong lĩnh vực Internet với đặc quyền chặn mọi nội dung tùy ý. Thay vì ra lệnh cho các nhà mạng chặn thủ công như trước, cơ quan này hiện vận hành một "cỗ máy kiểm duyệt tự động" hiện đại dựa trên công nghệ DPI và trí tuệ nhân tạo (AI) để trực tiếp can thiệp vào hệ thống.

Đồng thời, chuyên gia này cũng lưu ý rằng, bất chấp những nỗ lực nhằm chặn Telegram, các biện pháp hỗ trợ hành chính cho ứng dụng nhắn tin quốc gia MAX vẫn không thành hiện thực. Ông chỉ ra rằng có thể ép người dân cài đặt MAX, nhưng để bắt họ sử dụng nó như một công cụ liên lạc riêng tư và đọc các kênh tin tức là một nhiệm vụ vô cùng khó khăn.

Telegram có hợp tác với chính quyền Nga không?

Năm 2025, dự án nhân quyền "Pervyy Otdel" cho biết FSB đã bắt giữ và cáo buộc phản quốc nhiều công dân Nga vì nhắn tin cho các kênh Telegram của Ukraine. Các nhà hoạt động nhân quyền khẳng định, lực lượng an ninh đã nắm trong tay nội dung tin nhắn của các nghi phạm ngay từ thời điểm bắt giữ.

Dựa trên dữ liệu rò rỉ, tờ “Vazhnye Istorii” cho biết Pavel Durov đã về Nga hơn 50 lần từ 2015 đến 2021, trái ngược với tuyên bố rời bỏ tổ quốc vì lý do an ninh. Đồng thời, trang tin này tiết lộ rằng một phần hạ tầng của Telegram được vận hành bởi công ty GNM của Vladimir Vedeneev - cộng sự cũ của Durov. Đáng chú ý, các công ty của Vedeneev từng ký hợp đồng với Chính phủ Nga để triển khai công nghệ DPI nhằm giám sát lưu lượng truy cập của người dùng.

Một vấn đề kỹ thuật gây tranh cãi khác là việc mã định danh thiết bị được gắn kèm trong mỗi tin nhắn Telegram. Các chuyên gia cảnh báo rằng nếu xâm nhập thành công vào hệ thống mạng, kẻ xấu có thể dựa vào mã này để đối chiếu với địa chỉ IP và thời gian sử dụng để nhận diện người dùng. Dù không thể đọc được nội dung tin nhắn, nhưng về lý thuyết, phương pháp này cho phép xác định chính xác thiết bị nào đã gửi hoặc nhận tin nhắn tại một thời điểm nhất định.

Về phía mình, Telegram đã bác bỏ mọi cáo buộc và khẳng định rằng toàn bộ máy chủ đều thuộc quyền sở hữu của mình, đảm bảo không bên thứ ba nào có thể truy cập hay can thiệp vào dữ liệu của người dùng.

Vietbf @ Sưu tầm