NGƯỜI PHỤ NỮ ĐÁNG KÍNH VÀ NHỮNG NGƯỜI ĐÀN ÔNG ÍCH KỶ

[troopy]

Năm 1937, một cô gái mười chín tuổi tốt nghiệp loại xuất sắc (summa cum laude) ngành hóa học. Bà nộp đơn vào mười lăm trường cao học. Không một nơi nào cấp học bổng cho bà. Người ta nói các phòng thí nghiệm không tuyển phụ nữ. Bà chưa bao giờ có bằng Tiến sĩ. Sau này, bà nhận giải Nobel và góp phần cứu sống hàng triệu người.
Tên bà là Gertrude Belle Elion và lịch sử suýt nữa đã lãng quên bà.



Bà sinh ngày 23 tháng 1 năm 1918 tại New York City trong một gia đình Do Thái nhập cư. Cha bà, Robert, đến từ Litva năm mười hai tuổi và tự mình theo học để trở thành nha sĩ. Mẹ bà, Bertha, đến từ vùng nay thuộc Ba Lan khi mười bốn tuổi. Gia đình sống trong một căn hộ nhỏ nối liền với phòng khám nha khoa của cha ở Manhattan. Khi bà sáu tuổi, em trai Herbert chào đời và cả nhà chuyển đến Bronx.
Ngay từ nhỏ, bà đã là một học sinh xuất sắc. Bà nhảy cóc hai lớp và tốt nghiệp trường trung học Walton khi mới mười lăm tuổi. Bà yêu việc học với điều sau này bà gọi là “một cơn khát không bao giờ thỏa”, học giỏi mọi môn và luôn đặt câu hỏi về mọi thứ.
Mùa hè năm 1933, cuộc đời bà rẽ sang hướng khác.
Ông ngoại, người bà gắn bó nhất từ thuở ấu thơ mắc ung thư dạ dày. Bà chứng kiến ông chịu đựng nhiều tháng đau đớn. Bà thấy các bác sĩ cố gắng rồi bất lực. Bà thấy bệnh tật cướp đi người mình yêu thương mà không thể làm gì để ngăn lại.
Sau này, bà nói rằng trước khi ông mất, bà không đặc biệt quan tâm đến khoa học. Nhưng từ đó, bà quyết tâm rằng không ai đáng phải chịu đựng như vậy nữa.
Mùa thu năm ấy, ở tuổi mười lăm, bà theo học tại Hunter College, trường đại học nữ miễn phí thuộc hệ thống Đại học Thành phố New York. Khoản tiết kiệm của gia đình đã bị cuốn sạch trong cuộc khủng hoảng thị trường năm 1929, và việc miễn học phí giúp bà có thể tiếp tục con đường học vấn. Bà chọn ngành hóa học với một mục tiêu rõ ràng: góp phần chữa khỏi ung thư.
Năm 1937, bà tốt nghiệp ở tuổi mười chín với thành tích xuất sắc và được kết nạp vào hội danh dự Phi Beta Kappa. Bà tài năng, tập trung và sẵn sàng học tiếp.
Nhưng thế giới lúc ấy chưa sẵn sàng đón nhận bà.
Cuộc Đại Suy thoái khiến việc làm khan hiếm, và những vị trí trong phòng thí nghiệm hầu như không dành cho phụ nữ. Bà nộp đơn xin hỗ trợ tài chính tại mười lăm chương trình cao học. Không nơi nào chấp nhận.
Bà học thêm thư ký. Bà nhận một công việc ngắn hạn giảng dạy hóa sinh tại Trường Điều dưỡng Bệnh viện New York. Khi hợp đồng kết thúc, bà lại thất nghiệp. Thay vì chờ đợi, bà chấp nhận làm trợ lý phòng thí nghiệm không lương để tích lũy kinh nghiệm. Sau một năm rưỡi, bà được trả hai mươi đô la mỗi tuần.
Dù vậy, bà vẫn tiếp tục học.
Năm 1939, bà bắt đầu học cao học ngành hóa tại Đại học New York, ban ngày dạy khoa học ở trường trung học, ban đêm đến lớp. Bà là người phụ nữ duy nhất trong các khóa học. Năm 1941, bà nhận bằng Thạc sĩ Khoa học.
Sau này, bà chia sẻ rằng Chiến tranh Thế giới thứ hai khi nhiều nhà hóa học nam ra trận đã vô tình mở ra cơ hội cho phụ nữ. Những cánh cửa từng đóng kín bắt đầu hé mở.
Năm 1944, bà gia nhập hãng dược Burroughs Wellcome với vai trò trợ lý phòng thí nghiệm cho nhà hóa sinh George Hitchings. Quyết định ấy đã thay đổi cuộc đời bà.
Hitchings nhận ra điều mà nhiều người khác không thấy: bà không chỉ giỏi mà bà xuất sắc.
Cùng nhau, họ theo đuổi một phương pháp phát triển thuốc mới gọi là “thiết kế thuốc hợp lý” (rational drug design).
Thời đó, nhiều loại thuốc được phát hiện qua thử–sai. Hitchings và bà thay vào đó nghiên cứu sinh hóa của bệnh ở cấp độ phân tử. Họ phân tích cách tế bào sinh sản rồi tạo ra các hợp chất nhắm trúng sự khác biệt giữa tế bào khỏe mạnh và tế bào bệnh. Họ chọn sự chính xác thay vì may rủi.
Trong khi làm việc toàn thời gian ở phòng thí nghiệm, bà vẫn theo học tiến sĩ tại Viện Bách khoa Brooklyn, di chuyển quãng đường dài để học lớp buổi tối. Năm 1946, bà được thông báo phải nghỉ việc nếu muốn hoàn thành bằng tiến sĩ toàn thời gian.
Đó là một lựa chọn đau đớn. Bà chọn ở lại với công trình nghiên cứu. Bà không bao giờ có bằng Tiến sĩ.
Rồi những đột phá xuất hiện.
Năm 1950–1951, bà tổng hợp được các hợp chất, trong đó có 6-mercaptopurine (6-MP), loại thuốc đầu tiên chứng minh hiệu quả trong điều trị bệnh bạch cầu trẻ em. Trước 6-MP, chẩn đoán bạch cầu ở trẻ gần như đồng nghĩa với cái chết trong vài tháng.
Dù 6-MP đơn lẻ chỉ tạo thuyên giảm tạm thời, liệu pháp phối hợp đã mang lại khả năng sống sót lâu dài. Những đứa trẻ từng đối mặt với cái chết gần như chắc chắn nay sống lâu hơn rồi trưởng thành.
Bà tiếp tục góp phần phát triển azathioprine thuốc ức chế miễn dịch đầu tiên giúp cấy ghép nội tạng trở nên khả thi. Trước đó, cơ thể thường đào thải cơ quan được ghép. Azathioprine kiểm soát phản ứng này, mở đường cho ghép thận, ghép tim và kéo dài vô số sinh mạng.
Những năm 1970, nhóm của bà phát triển acyclovir một trong những thuốc kháng virus hiệu quả đầu tiên. Nó chứng minh virus có thể được nhắm mục tiêu chính xác, thay đổi cách điều trị các bệnh như herpes simplex, virus Epstein–Barr, thủy đậu và zona.
Các nghiên cứu trước đó của bà về tương tác DNA và RNA cũng góp phần vào sự phát triển của AZT — phương pháp điều trị hiệu quả đầu tiên cho HIV/AIDS. Ngay cả sau khi nghỉ hưu, bà vẫn tham gia hỗ trợ trong cao điểm khủng hoảng AIDS.
Giữa những thành tựu ấy, bà mang trong mình nỗi mất mát riêng. Trước khi gia nhập Burroughs Wellcome, bà đã đính hôn với Leonard Canter. Ông mắc viêm nội tâm mạc do vi khuẩn bán cấp, căn bệnh khi đó chưa có cách điều trị và qua đời.
Bà không bao giờ kết hôn. Sau này, bà nói không ai có thể thay thế những gì bà đã mất. Bà dành trọn tâm huyết cho công việc và gia đình, trở thành người cô được yêu quý của các cháu.
Năm 1967, bà trở thành Trưởng bộ phận Điều trị Thực nghiệm tại Burroughs Wellcome và giữ vị trí này đến khi nghỉ hưu năm 1983. Nghỉ hưu không làm bà chậm lại. Bà tiếp tục là Nhà khoa học danh dự và Cố vấn, đồng thời trở thành Giáo sư nghiên cứu tại Đại học Duke, hướng dẫn sinh viên y khoa và cùng họ công bố các công trình nghiên cứu.
Năm 1988, Giải Nobel Sinh lý học hoặc Y học được trao cho Gertrude Belle Elion và hai đồng nghiệp vì những khám phá đã thay đổi nguyên lý điều trị bằng thuốc.
Bà khi đó bảy mươi tuổi, đã dành hơn bốn mươi năm cho nghiên cứu. Bà là một trong số ít người đoạt Nobel khoa học chưa từng có bằng tiến sĩ.
Gertrude Belle Elion qua đời ngày 21 tháng 2 năm 1999, hưởng thọ 81 tuổi.
Đến lúc ấy, những loại thuốc bà góp phần tạo ra đã cứu sống hàng triệu người. Trẻ em mắc bạch cầu trưởng thành. Người ghép tạng sống thêm những năm tháng tưởng chừng không thể có. Bệnh nhân nhiễm virus được điều trị hiệu quả. Người sống chung với HIV được hưởng lợi từ các phương pháp điều trị dựa trên nền tảng công trình của bà.
Ảnh hưởng của bà vượt xa từng loại thuốc cụ thể. Bà góp phần chuyển y học từ sự phỏng đoán sang thiết kế có mục tiêu. Các liệu pháp điều trị ung thư hiện đại, thuốc kháng virus và những phương pháp điều trị chính xác ở cấp độ phân tử đều mang dấu ấn từ phương pháp mà bà và Hitchings phát triển.
Bà từng nói: thật đáng kinh ngạc khi người ta có thể đạt được nhiều điều đến thế nếu không quan trọng ai là người được ghi công.
Gertrude Elion xứng đáng được ghi nhớ bên cạnh những nhân vật vĩ đại nhất trong lịch sử y học ,người phụ nữ không có bằng tiến sĩ nhưng đã thay đổi thế giới.

VietBF@sưu tập