CANADA Trump dọa chặn cầu biên giới Mỹ–Canada do Canada trả tiền: “đòn gió” đàm phán hay hiểu nhầm nguy hiểm?

[Gibbs]

Ông Donald Trump từng nhiều năm hứa sẽ bắt Mexico trả tiền cho bức tường ở biên giới phía Nam — rốt cuộc Mexico không trả. Giờ đây, trong một khúc ngoặt khó tin, ông lại đe dọa ngăn việc khai trương một cây cầu ở biên giới phía Bắc… mà Canada đã đứng ra chi tiền xây gần như toàn bộ.

Tối hậu thư được ông đăng trên mạng xã hội làm nhiều nhà lãnh đạo thế giới thêm bối rối: đây là “đỉnh cao nghệ thuật thương lượng”, hay chỉ là hiểu sai sự thật — hoặc cả hai.

Cầu Gordie Howe: gần hoàn tất, dự kiến mở sớm và Canada là bên “gánh bill”
Cầu Gordie Howe International Bridge nối Detroit (Michigan) với Windsor (Ontario) đã ở trạng thái gần như hoàn thiện và dự kiến mở trong đầu năm nay. Dự án này vốn được thúc đẩy từ lâu để giảm tải cho cây cầu Ambassador gần 100 năm tuổi và tăng công suất thương mại qua hành lang Detroit–Windsor, một tuyến huyết mạch của chuỗi cung ứng Bắc Mỹ.

Điểm cốt lõi: Canada đồng ý chi tiền xây cầu từ thỏa thuận năm 2012 sau khi phía Mỹ chần chừ nhiều năm. Đổi lại, mô hình sở hữu/giám sát được thiết kế theo hướng chia sẻ giữa chính quyền Canada và bang Michigan, còn doanh thu phí cầu dự kiến dùng để vận hành và hoàn vốn trước khi chia theo thỏa thuận.

Trump nói gì — và vì sao bị cho là “nhầm facts”
Trong bài đăng, ông Trump cho rằng Canada “nắm” cả hai đầu cầu và xây dựng với “gần như không có” hàm lượng Mỹ, thậm chí nhắc đến chuyện né “Buy American”. Nhưng các tài liệu và tường thuật về thỏa thuận dự án cho thấy bức tranh phức tạp hơn: Canada tài trợ phần lớn, nhưng cấu trúc sở hữu/giám sát lại là dạng đồng sở hữu với Michigan, và công trình có sự tham gia của lao động/vật liệu từ cả hai phía.

Ngay cả Reuters cũng ghi nhận: Trump từng ký tuyên bố chung năm 2017 cùng Thủ tướng Canada khi đó, kêu gọi đẩy nhanh hoàn tất dự án — khiến nhiều người đặt câu hỏi: vì sao giờ lại quay sang đòi “bồi thường” và dọa chặn khai trương?

Mark Carney lên tiếng: “Canada trả tiền, nhưng tài sản là của chung với Michigan”
Thủ tướng Canada Mark Carney nói ông đã trao đổi trực tiếp với Trump để “gỡ hiểu nhầm”. Ông nhấn mạnh: Canada bỏ tiền xây (mức chi được các nguồn tin nêu khoảng 4,6–4,7 tỷ USD), nhưng quyền sở hữu được chia sẻ giữa chính phủ Canada và bang Michigan, và trong quá trình xây dựng có cả công nhân/vật liệu Mỹ lẫn Canada. Carney gọi đây là “một ví dụ tuyệt vời về hợp tác”.

Tuy nhiên, căng thẳng không chỉ nằm ở cây cầu. Nó dính vào cả một “bầu không khí” nghi kỵ: thuế quan, trả đũa thương mại, và những phát biểu khiến đồng minh cảm giác trật tự cũ đang rạn vỡ.

Bóng dáng lợi ích: cầu Ambassador cũ, chủ sở hữu tư nhân và cuộc chiến “phí cầu”
Cầu Gordie Howe không chỉ là hạ tầng — nó là cạnh tranh. Ambassador Bridge hiện do tư nhân sở hữu từ lâu, và cây cầu mới do công quyền vận hành đồng nghĩa với việc “chia sân” lưu lượng xe và nguồn thu phí. AP cũng nhắc đến các tranh cãi, vận động hành lang và áp lực chính trị quanh dự án trong nhiều năm.

Một chi tiết đáng chú ý Reuters đưa ra: trước phát biểu gây sốc của Trump, đã có các tiếp xúc/trao đổi ở cấp cao liên quan đến thương mại và dự án, làm dấy lên nghi vấn về tác động từ những nhóm lợi ích muốn giữ thế độc quyền cũ.

“Chặn cầu” có thực tế không, khi cầu đã xây xong và chuỗi cung ứng không đùa được
AP dẫn phân tích rằng Nhà Trắng cho rằng Trump có thể tác động thông qua cơ chế giấy phép (permit) cho dự án biên giới. Nhưng mặt khác, chính quyền địa phương và giới kinh doanh cảnh báo: kéo phanh vào phút chót sẽ gây rủi ro kinh tế và logistics, vì hành lang Detroit–Windsor là tuyến thương mại tối quan trọng.

Bài học COVID từng cho thấy chỉ cần “nghẽn” ở cây cầu cũ cũng đủ tạo cơn đau đầu cho chuỗi cung ứng. Vì thế, dù lời đe dọa nghe kịch tính, nhiều quan chức địa phương tin cây cầu vẫn sẽ mở vì nó đã hoàn tất và đã được thiết kế để nối thẳng vào hệ thống xa lộ hai bên.

Trump thực sự muốn gì: cầu chỉ là con bài để mặc cả USMCA, sữa, rượu, thuế quan
Đọc “giữa các dòng”, câu chuyện có vẻ ít liên quan đến thép hơn là… bàn đàm phán. Reuters và AP đều mô tả việc Trump gắn cây cầu với các bất mãn thương mại rộng hơn, và khả năng Mỹ muốn có nhượng bộ khi bước vào đàm phán lại thỏa thuận thương mại Bắc Mỹ (USMCA) trong thời gian tới.

Đại diện Thương mại Mỹ Jamieson Greer cũng xuất hiện trên truyền thông với giọng điệu “Mỹ lớn hơn nên phải có phần công bằng hơn” — một cách nói càng làm Ottawa thấy đây là chiến thuật gây áp lực.

Và rồi có cả chi tiết khiến người ta… dở khóc dở cười: Trump còn nêu ý rằng nếu Canada xích lại gần Trung Quốc, Trung Quốc sẽ “xóa sổ hockey ở Canada” và “loại Stanley Cup vĩnh viễn” — một tuyên bố bị nhiều phía xem là khó tin.