Africa Trong bóng tối internet, Museveni thắng lớn: Uganda bước vào thập niên thứ năm của một triều đại

[Gibbs]

Thứ Bảy, tại Kampala, Ủy ban bầu cử Uganda công bố kết quả: Tổng thống kỳ cựu Yoweri Museveni giành chiến thắng áp đảo, nhận gần 72% phiếu bầu.

Đối thủ chính của ông, ca sĩ nhạc pop chuyển sang chính trị Bobi Wine (tên thật Robert Kyagulanyi), được ghi nhận 24%.

Một con số đủ để mở rộng quyền lực của Museveni sang thập niên thứ năm kể từ ngày ông lên nắm quyền năm 1986 — và cũng đủ để làm nóng thêm những đồn đoán về “người kế nhiệm” khi ông đã 81 tuổi.

Bầu cử dưới “màn đêm mạng”: internet bị chặn, niềm tin bị thử

Cuộc bầu cử diễn ra trong bối cảnh internet bị cắt trên diện rộng. Nhà chức trách nói nhằm ngăn “thông tin sai lệch”, nhưng với phe đối lập, đó lại là một cách làm cho quá trình kiểm chứng trở nên mù mờ.

Bobi Wine cáo buộc gian lận quy mô lớn, nói về tình trạng “nhồi phiếu” và việc nhiều nhân sự của phe đối lập bị bắt giữ, bị truy đuổi khỏi điểm bỏ phiếu. Anh kêu gọi người ủng hộ xuống đường phản đối.

Ngay sau đó, tình hình quanh nhà riêng của Wine trở nên căng như dây đàn. Wine nói đã xảy ra cuộc đột kích của quân đội và cảnh sát, họ cắt điện, cắt một phần camera giám sát, và anh phải thoát đi. Anh cho biết gia đình mình bị quản thúc tại gia (thông tin này có nơi nói chưa thể kiểm chứng ngay lập tức).

Đêm bạo lực sau giờ đóng cửa: hai lời kể, một vết máu

Khi các điểm bỏ phiếu khép lại, Uganda vẫn không hoàn toàn yên.

Có một vụ bạo lực nghiêm trọng được báo cáo: cảnh sát nói 7 người chết, 3 người bị thương ở miền trung Uganda, sau khi lực lượng an ninh “bắn tự vệ” trước nhóm bị gọi là “côn đồ đối lập”.

Nhưng nghị sĩ đối lập Muwanga Kivumbi phản bác, nói 10 người đã bị lực lượng an ninh bắn chết ngay trong nhà ông, khi họ đang chờ kết quả để ăn mừng chiến thắng ghế quốc hội.

Hai câu chuyện trái ngược, một khoảng tối khó lấp — và trong những kỳ bầu cử bị phủ bóng nghi ngờ, khoảng tối ấy chính là thứ nuôi lớn sự phẫn nộ.

Dù vậy, nỗi sợ về một kịch bản bạo lực kiểu “lan thành bùng nổ” như từng xảy ra ở một số nước láng giềng được cho là chưa hiện thực hóa trên diện rộng.

Museveni và chiếc “khung luật” đã được nới rộng cho một người

Thắng lợi của Museveni không khiến nhiều người bất ngờ.

Từ sau 1986, ông đã hai lần sửa hiến pháp để gỡ bỏ các rào cản về giới hạn nhiệm kỳ và giới hạn tuổi, đồng thời duy trì ảnh hưởng rất mạnh lên các thiết chế nhà nước.

Trong cuộc bầu cử năm 2021, ông từng đánh bại Bobi Wine với 58% phiếu; khi đó, phía Mỹ từng nhận định cuộc bầu cử “không tự do và không công bằng”.

Lần này, chiến dịch tranh cử lại tiếp tục bị phủ bóng bởi các cuộc trấn áp: nhiều cuộc mít-tinh của phe đối lập bị giải tán bằng hơi cay và thậm chí đạn, có báo cáo ít nhất một người thiệt mạng, và hàng trăm người ủng hộ đối lập bị bắt.

Bobi Wine: biểu tượng thế hệ trẻ, nhưng đối diện một guồng máy nặng

Bobi Wine bước vào chính trường với sức hút của một ngôi sao: đông đảo người trẻ, những khán đài chật kín, và một câu chuyện “từ sân khấu ra phố”.

Anh nói mình đang đối đầu một “nền độc tài”, kêu gọi xây dựng “một Uganda mới”: tự do chính trị, chống tham nhũng, tạo việc làm.

Nhưng đổi lại là đời sống chính trị như đi trong mưa đá: Wine từng nói mình bị đánh đập, bị chích điện, bị tấn công bằng hơi cay; xuất hiện trước công chúng với áo giáp và mũ bảo hộ như một lời thú nhận rằng, ở đây vận động tranh cử không chỉ là diễn thuyết — đôi khi là sinh tồn.

Bên cạnh sức hút, Wine cũng từng có quá khứ gây tranh cãi từ một số ca từ cũ; sau này anh nói quan điểm đã thay đổi, nhấn mạnh con người có thể trưởng thành và chuyển hóa. Dẫu thế nào, trong cuộc đối đầu này, điểm nặng nhất vẫn là câu hỏi: lá phiếu có thật sự được bảo vệ?

Câu hỏi kế vị: bóng dáng người con và lời phủ nhận của người cha

Chiến thắng áp đảo lần này được nhìn như cách Museveni củng cố vị thế, trong lúc tin đồn kế vị ngày càng dày.

Ông được cho là ưu ái con trai — Tướng Muhoozi Kainerugaba, hiện là lãnh đạo cấp cao trong quân đội — dù Museveni phủ nhận chuyện “grooming” (dọn đường) cho con.

Trong một cuộc phỏng vấn gần đây, Museveni bác ý tưởng rút lui: nếu ông còn minh mẫn, còn “kiến thức”, còn phục vụ được, thì tại sao đất nước không “tận dụng” ông?

Một câu nói nghe như tự tin. Nhưng cũng là cách đẩy câu hỏi kế vị lùi lại — như thể Uganda vẫn có thể sống mãi trong một chương dài không kết thúc.

Ổn định, dầu mỏ, và những nỗi lo thường ngày: tham nhũng – thất nghiệp

Museveni có điểm mạnh mà nhiều người dân vẫn thừa nhận: tính ổn định tương đối trong nhiều giai đoạn, và vai trò của Uganda trong khu vực, bao gồm việc đưa quân đến các điểm nóng như Somalia và tiếp nhận hàng triệu người tị nạn.

Ông tranh cử với khẩu hiệu “bảo vệ thành quả”, đặt cược vào một tương lai kinh tế có thể sáng hơn khi khai thác dầu thô dự kiến khởi động trong năm nay, với kỳ vọng tăng trưởng vọt lên.

Nhưng bên dưới các khẩu hiệu là những bức xúc dai dẳng: tham nhũng bị cho là gây thất thoát lớn mỗi năm, và thất nghiệp ở lớp trẻ vẫn là cơn khát không dễ dập tắt. Uganda có dân số rất trẻ; gần một nửa dưới 18 tuổi, nghĩa là mỗi cuộc bầu cử đều là cuộc đối thoại gay gắt giữa một trật tự cũ và một cơn sóng tuổi trẻ đang dâng.

Và trong khi Kampala tranh giành lá phiếu, châu Phi còn tranh giành… dòng điện

Cũng trên lục địa này, có một cuộc chiến khác ít tiếng súng hơn, nhưng không kém phần quyết liệt: cuộc chiến năng lượng.

Ở nhiều nơi tại châu Phi, lưới điện chập chờn, người dân và doanh nghiệp sống nhờ máy phát điện diesel. Ước tính riêng khu vực cận Sahara có khoảng 7 triệu máy phát dự phòng, tiêu tốn hơn 20 tỷ USD tiền dầu mỗi năm.

Diesel không chỉ đắt. Nó còn thải CO₂, thải hạt bụi mịn làm suy giảm chất lượng không khí, tăng nguy cơ bệnh hô hấp và tim mạch — thậm chí liên quan đến ung thư.

Trong bối cảnh ấy, một startup Nam Phi tên Hyena đang thử một lối rẽ: thay vì đốt diesel, họ đưa ra các POWER POD.

POWER POD: LPG → hydrogen → điện, và một “cây cầu” thực dụng

POWER POD là một cụm thiết bị cỡ khoảng 1,5m dài, 1m rộng, 1,8m cao, nhắm tới những nơi “off-grid” hoặc điện lưới không ổn định.

Ý tưởng của Hyena: dùng khí hóa lỏng LPG (loại khí rất quen thuộc vì thường dùng nấu nướng, sưởi ấm) để tạo hydrogen ngay tại điểm sử dụng, rồi dùng pin nhiên liệu biến hydrogen thành điện. Sản phẩm phụ gồm nhiệt và nước.

Theo nhóm phát triển, thiết bị không thải hạt bụi gây hại như diesel, và lượng CO₂ giảm khoảng 15% so với máy phát diesel.

Điểm đáng chú ý là tính “thực dụng”: LPG đã có hạ tầng, có quy chuẩn, người dân quen dùng, dễ vận chuyển và lưu trữ. Nghĩa là không cần chờ “một nền kinh tế hydrogen” hoàn chỉnh mới làm được điều gì đó.

Một ứng dụng được nhắm đến sớm: trạm phát sóng viễn thông — nơi cần điện gần như liên tục. Nhiều tháp viễn thông ở châu Phi hiện chạy theo kiểu “hybrid” lưới điện + diesel vì mất điện quá thường xuyên.

Hyena kỳ vọng triển khai thử nghiệm POWER POD cho một tháp viễn thông thực tế vào đầu năm 2026.

Hydrogen xanh còn xa, nhưng những bước nhỏ có thể cứu nhiều ngày sống

Hyena thừa nhận đây chưa phải “phép màu không carbon”. Thiết bị vẫn thải CO₂ vì dùng LPG. Nhưng các chuyên gia mô tả nó như một cây cầu: giảm ô nhiễm ngay bây giờ, khi châu Phi còn phải ưu tiên quyền được có điện song song với mục tiêu giảm phát thải.

Trong bức tranh toàn cầu, hydrogen sản xuất năm 2024 gần 100 triệu tấn, nhưng phần hydrogen “ít phát thải” vẫn cực nhỏ. Châu Phi có tiềm năng lớn nhờ nắng và gió, song đầu tư và hạ tầng vẫn là bài toán khó.

Hyena đã huy động khoảng 2 triệu USD nhưng vẫn cần thêm vốn; chi phí thiết bị, sản xuất quy mô nhỏ, và việc đào tạo nhân lực vận hành là những rào cản thật sự.

Một châu Phi giữa quyền lực và ánh sáng

Uganda vừa bước thêm một bước vào kỷ nguyên Museveni — với chiến thắng 72% và những tranh cãi về minh bạch, bạo lực, trấn áp, internet bị cắt, và một đối thủ đối lập phải “biến mất” khỏi chính ngôi nhà mình.

Còn ở một góc khác của châu Phi, người ta không tranh nhau lá phiếu, mà tranh nhau dòng điện: để bệnh viện không tắt máy, để tháp viễn thông không câm lặng, để cửa tiệm nhỏ không chết vì một lần cúp điện kéo dài.

Một bên là bài toán quyền lực. Một bên là bài toán năng lượng. Nhưng tựu trung đều chạm vào cùng một điều: đời sống bình thường của con người — thứ tưởng hiển nhiên, mà ở nhiều nơi vẫn phải trả giá rất đắt mới giữ được.