AUSTRALIA Bà Ngô Đình Thị Hiệp (1903-2005): Người em gái lặng thầm của Tổng thống Ngô Đình Diệm và “người mẹ chứng nhân thế kỷ”

[Gibbs]

Trong ký ức công chúng, họ Ngô Đình thường được nhắc bằng những tên tuổi ở tuyến đầu của chính trường và biến động quốc gia. Nhưng ở phía sau những trang sử nhiều tiếng động ấy, có một người phụ nữ sống lặng lẽ, bền bỉ, gần như “ẩn danh” trước đám đông: bà Ngô Đình Thị Hiệp (1903-2005) – em gái Tổng thống Ngô Đình Diệm, thân mẫu của Đức Hồng Y Phanxicô Xavie Nguyễn Văn Thuận (1928-2002).

Năm 2025 đánh dấu 20 năm ngày bà qua đời. Một đời người 102 năm, dài như một thế kỷ đi qua, vừa đủ để chứng kiến những thăng trầm của gia đình, của đất nước, và cả những bước ngoặt lớn trong lịch sử Giáo Hội Công Giáo Việt Nam.

Ngày nhận tin buồn: một chuyến đi về “nhà Cha” sau 102 năm
Ngày 27/01/2005, khi người ta còn đang theo dõi tin tức về lễ mai táng cô Anna Hàm Tiếu – bào muội của Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận – thì tin khác đến như một nhát lặng: Cụ cố Elisabeth Nguyễn Văn Ấm, nhũ danh Ngô Đình Thị Hiệp, cũng vừa được Chúa gọi về. Bà khép lại cuộc lữ hành hơn trăm năm ở tuổi 102, tại Sydney, Úc.

Trong tâm thức những ai kính mến, đó không chỉ là một tang sự. Đó là một chương cuối của một “chứng nhân thế kỷ” – người đã đi qua gần trọn thế kỷ 20, mang theo trong tim những mất mát quá lớn, nhưng vẫn giữ được tiếng Fiat – Xin Vâng đến tận cuối đời.

Gốc rễ gia phong: một dòng tộc kiên trung với Đức Tin
Bà sinh ngày 05/5/1903 tại làng Đại Phong, huyện Lệ Thủy, tỉnh Quảng Bình, trong một gia đình vọng tộc Công Giáo nhiều đời, từng chịu “hy sinh trong thời kỳ bắt đạo”, từng “lưu đày”, từng “cầm tù vì Chúa”. Đó là một nền nếp không chỉ tạo ra những con người “có chữ”, mà còn tạo ra những con người “có xương sống”.

Thân phụ bà là ông Ngô Đình Khả, quan phụ chính đại thần nổi tiếng thanh liêm, cương trực dưới triều vua Thành Thái, từng chống lại mưu đồ đày vua của Pháp, để dân gian Huế truyền câu:
“Đày vua không Khả, đào mả không Bài.”

Vì công việc triều đình, gia đình từ Quảng Bình vào định cư tại Phủ Cam – Huế. Bà Hiệp có các anh chị em mà lịch sử sau này ai cũng ít nhiều nghe tên: ông Ngô Đình Khôi, Đức Tổng Giám Mục Ngô Đình Thục, ông Ngô Đình Diệm, bà Ngô Đình Thị Giao, bà Ngô Đình Thị Hoàng, cùng các em trai Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Luyện, Ngô Đình Cẩn.

Một thục nữ Huế và con đường làm mẹ
Trong gia phong nền nếp, bà Hiệp lớn lên như mẫu hình thục nữ đoan trang: siêng năng kinh nguyện, dự thánh lễ, và đặc biệt chăm lo việc bác ái. Đến tuổi thành hôn, bà kết duyên với Tađêô Nguyễn Văn Ấm, một người mực thước, cần cù, cũng xuất thân từ truyền thống Công Giáo kính Chúa yêu người. Từ đó, bà được biết như bà Elisabeth Nguyễn Văn Ấm.

Hai ông bà có 8 người con. Và trong số ấy, có một người con trai sau này trở thành niềm tự hào lớn của Giáo Hội Công Giáo Việt Nam: Nguyễn Văn Thuận, sinh ngày 17/4/1928 tại Phủ Cam, Huế.

“Tu là cõi phúc”: người mẹ nhìn con khác với thói đời
Người đời nhìn cậu bé Thuận thông minh, sáng sủa, trí nhớ sắc sảo, thường nghĩ theo lối “con quan lại làm quan”. Nhưng bà mẹ lại nghĩ khác: “tu mới là cõi phúc.”

Bà dạy các con trước hết là sống đạo: trên là thờ phượng Chúa, dưới là thương người. Bà kể chuyện Kinh Thánh, chuyện các thánh tử đạo Việt Nam, chuyện tổ tiên… để từng đứa con thấm một thứ “đạo đức có xương” – đạo đức không chỉ ở lời kinh, mà ở bản lĩnh.

Khi Nguyễn Văn Thuận xin vào Tiểu Chủng Viện An Ninh, bà không ngăn cản. Trái lại, bà thầm cảm tạ, rồi tự tay chuẩn bị những thứ nhỏ nhất cho con: khăn tay, áo quần, giày dép… và cầu xin con “bền đỗ trong ơn kêu gọi”.

Điệp khúc của một đời mẹ: “Cầu cho con làm bổn phận đẹp lòng Chúa”
Ngày 11/6/1953, Thầy phó tế Nguyễn Văn Thuận thụ phong linh mục. Với bà mẹ, được làm linh mục đã khó, làm linh mục “đẹp lòng Chúa” còn khó hơn. Từ đó, lời cầu nguyện của bà như một điệp khúc: “Cầu cho con biết làm bổn phận đẹp lòng Chúa.”

Năm 2001, khi Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận kể lại, ngài nói mẹ mình đã trả lời thẳng khi được hỏi có muốn con làm Hồng Y không. Bà đáp: “Con không muốn… Khi con cho con của con vào chủng viện, con chỉ cầu xin Chúa cho con của con làm linh mục để tế lễ Chúa là con vui lòng rồi. Còn đã đi tu làm linh mục thì đâu phải ham muốn chức quyền danh vọng.”

Cũng chính bà, khi con hỏi mẹ cầu nguyện cho con điều gì, bà chỉ nói một câu: “Cầu cho con biết làm bổn phận đẹp lòng Chúa.”
Những chữ đơn sơ ấy, nhưng sâu như giếng: nó định nghĩa lại thước đo thành công – không phải chức vị, mà là trung tín.

Bão tố 1975: trực giác người mẹ và 13 năm không xét xử
Năm 1967, cha Nguyễn Văn Thuận được tấn phong Giám Mục Nha Trang. Bà mẹ hiểu trách nhiệm “nặng hơn, rộng hơn”, nên cầu nguyện nhiều hơn: vẫn là bổn phận, vẫn là “đẹp lòng Chúa”.

Rồi 1975 đến. Trong những ngày đất nước chuyển động dữ dội, cha mẹ bà được bảo lãnh di tản sang Úc chỉ 5 ngày trước biến cố 30/4. Còn Đức Tổng Giám Mục phó Sài Gòn (được bổ nhiệm trước đó một tháng, 23/4/1975) chọn ở lại.

Những cái chết bi thương của các anh em trong gia đình – Ngô Đình Khôi, Ngô Đình Diệm, Ngô Đình Nhu, Ngô Đình Cẩn – vẫn là vết đè nặng. Người mẹ linh cảm tai họa sẽ đến với con. Và điều phải đến đã đến: ngày 15/8/1975, Đức Tổng Giám Mục Nguyễn Văn Thuận bị bắt, bị giam 13 năm không xét xử.

Đó là quãng thời gian mà chỉ ai từng “có con trong lao lý” mới hiểu: một đời sống treo lơ lửng trên chữ “không biết”. Trong tình cảnh ấy, bà chỉ còn biết cầu nguyện và phó thác.

Khi ngài được phóng thích ngày 21/11/1988, rồi đến 21/9/1991 bị trục xuất khỏi Việt Nam, người ta mới thấy một hướng rẽ khác của định mệnh: từ đau khổ, ngài bước vào sứ vụ rộng lớn hơn trong Giáo Triều Roma, và trở thành một chứng từ mạnh mẽ về sức sống của Giáo Hội Việt Nam.

Người mẹ chứng nhân thế kỷ: mạnh mẽ, khiêm nhường, và tha thứ
Có người từng muốn viết một tác phẩm tiếng Anh về bà, với tựa đề gợi hình: “NGO DINH THI HIEP OR A LIFETIME IN THE EYE OF THE STORM” – Một đời trong mắt bão. Quả đúng như thế: bão lịch sử và bão gia đình đi qua bà, nhưng bà không sống để “kể công”. Bà sống ẩn dật, khiêm nhường, và bền gan.

Trong lời đề tặng của Đức Hồng Y Nguyễn Văn Thuận, hình ảnh người mẹ hiện lên không phải như một huyền thoại, mà như một ngọn đèn: dạy con từ trong bụng mẹ, kể Kinh Thánh mỗi tối, kể chuyện các thánh tử đạo, dạy yêu Tổ Quốc, giới thiệu gương thánh thiện… và đặc biệt là sức mạnh tha thứ: bà chôn táng những người thân bị thảm sát, rồi vẫn có thể tha thứ và tiếp đón những kẻ “phản bội” như thể không có gì xảy ra.

Đến ngày 16/9/2002, Đức Hồng Y qua đời, một “Thánh Giá nữa” đặt lên vai người mẹ đã mỏi. Nhưng bà vẫn đứng trong tư thế sẵn sàng: Fiat – Xin Vâng.

Một nén nhang lòng: 20 năm nhìn lại, để hiểu một “đời mẹ” Việt Nam
Nhắc lại bà Ngô Đình Thị Hiệp không phải để khơi lại tranh luận của thời cuộc. Mà để nhìn thấy một mẫu số bền bỉ của người mẹ Việt Nam: nuôi con bằng đức tin, dạy con bằng gương sống, và đo cuộc đời bằng chữ “bổn phận”.

Bà không cần xuất hiện nơi sân khấu. Nhưng chính sự lặng lẽ của bà lại là cái nền để một người con bước qua tù đày, bước qua lưu vong, bước vào lịch sử Giáo Hội với tư cách “chứng nhân hy vọng”.

Năm 2025 – 20 năm bà đi xa – có lẽ là một dịp để cúi đầu, và cầu nguyện: xin cho linh hồn Elisabeth Ngô Đình Thị Hiệp sớm hưởng nhan Thánh Chúa, và xin cho những điều bà để lại… vẫn còn kịp soi đường cho những thế hệ sau.