Chiến sự bước sang một nấc thang mới, không còn chỉ là tên lửa đối tên lửa
Cuộc chiến giữa Mỹ - Israel với Iran đã bước sang một giai đoạn nguy hiểm hơn hẳn khi mục tiêu không còn chỉ dừng ở các căn cứ quân sự, radar hay bệ phóng hỏa tiễn, mà đã lan sang hạ tầng năng lượng, giao thông hàng không, nguồn nước và toàn bộ guồng máy sinh hoạt dân sự của khu vực. Trong đêm rạng sáng Chủ nhật 8/3, Israel mở thêm một đợt oanh kích quy mô lớn nhằm vào Tehran và nhiều khu vực khác của Iran, trong đó có các kho nhiên liệu và cơ sở dự trữ dầu. Quân đội Israel tuyên bố đã bắt đầu “các cuộc không kích trên diện rộng” vào những mục tiêu của chế độ Iran tại thủ đô Tehran và các khu vực bổ sung trên toàn quốc. Reuters và AP cũng ghi nhận đây là lần leo thang mới nhất khi năng lượng trở thành mục tiêu trực diện của chiến dịch.
Điều khiến thế giới lo ngại không chỉ là cường độ tấn công, mà là bản chất của những mục tiêu đang bị nhắm tới. Khi chiến tranh đụng vào xăng dầu, kho chứa nhiên liệu, phi trường, nhà máy khử mặn và mạng lưới hậu cần dân sự, hậu quả không chỉ dừng ở chiến trường. Nó len thẳng vào bữa ăn, bình nước, chuyến bay, giá xăng, giá diesel, lạm phát và chuỗi cung ứng toàn cầu. Chính vì vậy, những gì đang diễn ra ở Tehran, Bahrain, Kuwait, UAE hay Lebanon không còn là câu chuyện riêng của Trung Đông nữa, mà đang trở thành một cú chấn động lan rộng ra toàn bộ kinh tế thế giới.
Tehran thức dậy trong khói đen, mưa đen và mùi dầu cháy
Một trong những hình ảnh gây chấn động nhất của ngày 8/3 là cảnh Tehran chìm dưới bầu trời đen đặc sau các đợt oanh kích vào kho chứa nhiên liệu. Phóng viên CNN có mặt tại hiện trường ghi nhận khói đen dày đặc bốc lên từ kho dầu Shahran ở đông bắc Tehran, một trong những cơ sở lưu trữ nhiên liệu lớn nhất của Iran. Nhiều bồn chứa vẫn còn bốc cháy nhiều giờ sau cuộc không kích ban đêm, khu vực xung quanh bị hư hại nặng và công nhân phải chạy đua khôi phục điện lực. Reuters cũng công bố hình ảnh lửa và khói bốc lên từ khu vực chứa nhiên liệu ở Tehran sau loạt đòn đánh mới.
Tệ hơn nữa, người dân Tehran không chỉ chứng kiến cháy nổ mà còn phải sống trong một hiện tượng gần như tận thế: “mưa đen”. CNN mô tả nước mưa rơi xuống có màu đen, dường như bão hòa dầu, phủ lên xe cộ và đường phố sau khi các bồn chứa nhiên liệu bị đánh trúng. Một cư dân Tehran nói với CNN rằng thành phố giờ “đen như mực”, bầu trời phủ kín khói, cảm giác như đang ngạt thở; người này kể quả cầu lửa bùng lên trong đêm trông như “ngày tận thế”. Reuters và AP cũng ghi nhận khói từ các cơ sở dầu mỏ hòa lẫn với mây trời trên thủ đô Iran, tạo nên một cảnh tượng u ám hiếm thấy.
Các chuyên gia khí tượng cảnh báo hiện tượng “mưa đen” này không chỉ là hình ảnh ghê rợn mà còn là một nguy cơ y tế thực sự. Theo phân tích được CNN dẫn lại, việc hít phải các chất ô nhiễm loại này có thể gây bệnh hô hấp cấp tính lẫn mãn tính, thậm chí về lâu dài làm tăng nguy cơ ung thư. Hội Trăng Lưỡi Liềm Đỏ Iran đã khuyến cáo người dân ở trong nhà, ngay cả sau khi mưa ngừng, vì các hạt bụi và giọt axit có thể tiếp tục lơ lửng trong không khí. Nói cách khác, sau tiếng nổ là một mặt trận vô hình: mặt trận của khói độc, bụi dầu và ô nhiễm môi sinh.
Israel đánh vào năng lượng Iran, nhưng Mỹ nói chưa nhắm vào ngành dầu khí
Một điểm rất đáng chú ý là trong khi Israel rõ ràng đã mở mũi tấn công vào các kho nhiên liệu và cơ sở năng lượng tại Tehran, phía Mỹ lại cố tạo khoảng cách với hướng leo thang này. Bộ trưởng Năng lượng Mỹ Chris Wright nói trên CNN rằng Washington “không có kế hoạch” tấn công ngành dầu mỏ, ngành khí đốt tự nhiên hay cơ sở hạ tầng năng lượng của Iran. Theo lời ông, các mục tiêu bị đánh vừa qua là các đòn đánh của Israel vào các kho nhiên liệu địa phương ở Tehran, còn Mỹ “nhắm vào zero energy infrastructure” - tức không đánh vào hạ tầng năng lượng.
Tuy nhiên, trên thực địa, người dân Iran vẫn là bên đang gánh hậu quả tức thì. Thống đốc Tehran xác nhận việc phân phối nhiên liệu trong thủ đô bị gián đoạn sau các đợt không kích dữ dội nhằm vào bồn chứa xăng dầu. Nhà chức trách Iran nói chưa xảy ra tình trạng cạn nhiên liệu hoàn toàn, nhưng việc phục hồi mạng lưới đầy đủ có thể mất thời gian, và chính quyền đã kêu gọi người dân “quản lý tiêu thụ nhiên liệu”. Điều đó cho thấy dù Mỹ cố phân biệt vai trò của mình với Israel, chiến tranh trên thực tế đã chọc thẳng vào huyết mạch đời sống thường nhật của Tehran.
Cuộc chiến quyền lực ở Tehran: người kế nhiệm Khamenei vẫn là màn sương mù dày đặc
Bên cạnh chiến sự ngoài mặt trận, Iran đang rơi vào một cuộc khủng hoảng kế vị cực lớn sau cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei. Nhiều giáo sĩ cứng rắn trong Hội đồng Chuyên gia - cơ quan gồm 88 giáo sĩ cấp cao có quyền chọn Lãnh tụ Tối cao - đã nói với truyền thông nhà nước rằng quyết định đã được đưa ra. Nhưng cho đến nay, cái tên cụ thể vẫn chưa được công bố công khai, và chính điều đó làm bùng lên đủ loại đồn đoán, nghi kỵ và đấu đá hậu trường. Reuters cho biết một số nhân vật giáo sĩ bảo thủ thậm chí đã tuyên bố “cuộc bầu chọn đã diễn ra và lãnh tụ đã được chỉ định”, song danh tính người được chọn vẫn bị giữ kín.
Trong khi đó, Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi lại phát biểu trên NBC rằng “không ai biết” ai sẽ là lãnh tụ tối cao kế tiếp. Ông nói có rất nhiều tin đồn, nhưng phải chờ Hội đồng Chuyên gia nhóm họp và bỏ phiếu thì mới có lãnh tụ mới chính thức. Theo ông, trước khi việc này diễn ra, hội đồng lãnh đạo lâm thời vẫn đang điều hành đất nước và các thể chế Iran vẫn hoạt động bình thường. Phát biểu ấy vừa là nỗ lực trấn an, vừa cho thấy trong nội bộ Iran dường như chưa có sự thống nhất hoàn toàn, hoặc ít nhất là chưa sẵn sàng công khai sự thống nhất đó.
Sự chậm trễ này không chỉ là vấn đề nghi thức. Một số chuyên gia cho rằng Hội đồng Chuyên gia có thể chưa thể họp trực tiếp đầy đủ giữa lúc nguy cơ không kích còn hiện hữu. Theo phân tích được CNN dẫn lại, luật gia Mohsen Borhani nhấn mạnh rằng theo hiến pháp Iran và quy định nội bộ của Hội đồng, phải có ít nhất hai phần ba thành viên trực tiếp hiện diện để thảo luận, tham vấn và hợp thức hóa quyết định. Nếu không đáp ứng được điều kiện đó thì mọi thông báo đều có thể bị đặt dấu hỏi về tính hợp pháp. Trong thời chiến, ngay cả chuyện chọn người đứng đầu thần quyền cũng không còn là một nghi lễ suôn sẻ, mà trở thành bài toán sống còn giữa bom đạn.
Những cái tên được đồn đoán cho chiếc ghế quyền lực nhất Iran
Vì danh tính chưa được công bố, nhiều cái tên nổi lên như những ứng viên tiềm năng. Cái tên được nhắc nhiều nhất là Mojtaba Khamenei, con trai thứ của cố lãnh tụ Ali Khamenei. Reuters cho biết Mojtaba được xem là ứng viên hàng đầu trong nhiều đồn đoán, nhờ ảnh hưởng hậu trường rất mạnh và quan hệ chặt chẽ với Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo IRGC cùng lực lượng bán quân sự Basij. Nếu Mojtaba lên thay, đó sẽ là tín hiệu cho thấy phe cứng rắn tiếp tục nắm trọn quyền lực.
Ngoài Mojtaba còn có những cái tên khác như Alireza Arafi, Mohammad Mehdi Mirbagheri, Hassan Khomeini và Hashem Hosseini Bushehri. Arafi là một giáo sĩ có hồ sơ thể chế khá dày, hiện giữ chức phó chủ tịch Hội đồng Chuyên gia và từng tham gia Hội đồng Giám hộ. Mirbagheri là nhân vật cực kỳ bảo thủ, nổi tiếng lập trường chống phương Tây. Hassan Khomeini mang lợi thế biểu tượng vì là cháu nội của người sáng lập Cộng hòa Hồi giáo Ruhollah Khomeini, nhưng lại được xem là ít cứng rắn hơn một số đối thủ. Còn Bushehri là giáo sĩ có hồ sơ thấp hơn trên truyền thông đại chúng nhưng gắn chặt với các thiết chế quản lý quá trình kế vị.
Nhưng dù cái tên nào xuất hiện, điều giới quan sát nhấn mạnh là quyền lực thực tế ở Iran hiện nay không còn nằm trọn trong một chiếc ghế biểu tượng. Sau nhiều năm, IRGC đã trở thành cỗ máy quyết định chiến lược then chốt. Nói cách khác, người kế vị có thể rất quan trọng về biểu tượng, về tính chính danh tôn giáo và khả năng trấn an bộ máy, nhưng chính các trung tâm quyền lực quân sự - an ninh mới là lực lượng giữ nhịp vận hành của chế độ trong lúc đạn bom vẫn nổ trên đầu.
Israel công khai đe dọa truy sát cả người kế vị lẫn người đi chọn lãnh tụ
Nếu nội bộ Iran còn chưa ngã ngũ, thì Israel đã sớm tung ra thông điệp cực kỳ lạnh gáy: bất cứ ai kế vị Khamenei, và cả những người tham gia chọn người đó, đều có thể trở thành mục tiêu. Reuters dẫn tuyên bố của quân đội Israel cho biết “cánh tay dài của Nhà nước Israel” sẽ tiếp tục truy lùng người kế nhiệm và bất kỳ ai cố bổ nhiệm người đó. Đây là sự leo thang ngôn từ có ý nghĩa đặc biệt nghiêm trọng, vì nó đánh thẳng vào quá trình tái cấu trúc quyền lực của Iran, chứ không chỉ vào lực lượng quân sự trên chiến trường.
Về bản chất, đây là một đòn răn đe kiểu “đánh từ trong trứng nước”. Israel không muốn Iran nhanh chóng dựng lên một biểu tượng kế vị đủ sức tái kết dính bộ máy. Càng trì hoãn được việc công bố lãnh tụ mới, Israel càng có cơ hội làm sâu thêm sự hỗn loạn và tâm lý bất an trong giới tinh hoa Tehran. Nhưng mặt trái của chiến thuật ấy là nó có thể khiến tầng lớp cứng rắn trong Iran đoàn kết lại nhanh hơn, vì khi bị đe dọa tận gốc, họ càng có động lực khép hàng ngũ. Chính vì vậy, bài toán kế vị lúc này không chỉ là chọn một giáo sĩ, mà là chọn cách sống còn của cả chế độ.
Thương vong dân sự ở Iran vượt cả cuộc chiến 12 ngày năm ngoái
Một trong những chi tiết rúng động nhất của ngày 8/3 là số người chết tại Iran đã vượt mốc thương vong của cuộc chiến 12 ngày năm ngoái. Theo tổ chức Human Rights Activists News Agency (HRANA) có trụ sở tại Mỹ, ít nhất 1.205 dân thường đã thiệt mạng tại Iran kể từ khi Mỹ và Israel bắt đầu tấn công nước này vào thứ Bảy tuần trước; trong số đó có 194 trẻ em. AP đưa con số cao hơn 1.230 người chết tại Iran, cho thấy quy mô thương vong dân sự đang tiếp tục tăng nhanh.
Nếu con số trên tiếp tục tăng, đây sẽ là một bước ngoặt lớn về mặt chính trị và đạo lý. Mỗi khi số dân thường tử vong tăng cao, câu hỏi về tính tương xứng, luật nhân đạo quốc tế và ranh giới giữa mục tiêu quân sự với mục tiêu dân sinh lại nổi lên gay gắt hơn. HRANA còn cho biết trong vòng 24 giờ gần nhất, một số cơ sở được luật nhân đạo quốc tế bảo vệ đã bị hư hại bởi không kích, trong đó có trường học, phòng khám, nhà dân và một cơ sở khử mặn. Điều này khiến cuộc chiến ngày càng khó được mô tả như một chiến dịch “phẫu thuật chính xác”.
Lebanon bị kéo sâu vào chiến tranh, Israel có những binh sĩ đầu tiên tử trận
Mặt trận Lebanon cũng đang nóng lên nhanh chóng. Bộ Y tế Lebanon cho biết ít nhất 394 người đã thiệt mạng kể từ khi Israel bắt đầu không kích nước này trong tuần, trong đó có 83 trẻ em và 42 phụ nữ; hơn 1.130 người khác bị thương. Bộ trưởng Xã hội Lebanon cũng nói hơn 450.000 người bên trong nước này đã được đăng ký là phải di dời. Đây là dấu hiệu cho thấy Lebanon đang bị kéo từ vai trò vùng đệm sang vị trí chiến trường phụ nhưng vô cùng đẫm máu.
Đáng chú ý, Israel đã báo cáo những trường hợp tử trận quân sự đầu tiên kể từ đầu cuộc chiến này. Quân đội Israel cho biết hai binh sĩ đã thiệt mạng tại miền nam Lebanon sau khi Hezbollah bắn hỏa tiễn chống tăng vào vị trí của họ. Một người được xác định là trung sĩ nhất Maher Khatar, 38 tuổi. Ngoài ra còn có ít nhất 14 binh sĩ Israel bị thương trong giao tranh dọc biên giới Israel - Lebanon. Sự kiện này cho thấy cuộc chiến không còn là màn oanh kích một chiều nữa; Israel giờ cũng bắt đầu phải trả giá trực tiếp bằng sinh mạng binh sĩ.
Ở góc độ chiến lược, đây là diễn biến rất quan trọng. Một khi thương vong quân sự của Israel bắt đầu xuất hiện, sức ép trong nước có thể thay đổi. Những chiến dịch từ trên không thường dễ được duy trì hơn về mặt chính trị; nhưng khi thi thể binh sĩ trở về, bầu không khí trong xã hội và nghị trường có thể biến chuyển rất nhanh. Israel hiện vẫn có ưu thế áp đảo về không quân và công nghệ, nhưng chiến tranh ở Lebanon từ trước tới nay chưa bao giờ là cuộc dạo chơi.
Iran mở rộng trả đũa ra khắp vùng Vịnh: Kuwait, Bahrain, Saudi Arabia, UAE đều bị ảnh hưởng
Trong sáng Chủ nhật, nhiều quốc gia vùng Vịnh đồng loạt báo cáo làn sóng tấn công mới bằng drone và hỏa tiễn từ phía Iran. Kuwait cho biết một “làn sóng drone thù địch” đã nhắm vào khu lưu trữ nhiên liệu tại sân bay quốc tế Kuwait; mảnh văng và xác phương tiện bị đánh chặn đã làm hư hại một phần hạ tầng dân sự. Một tòa nhà của cơ quan an sinh xã hội Kuwait cũng bốc cháy sau khi bị drone đánh trúng. Riyadh thông báo đã đánh chặn ít nhất 21 drone; còn UAE nói hệ thống phòng không đang đáp trả mối đe dọa hỏa tiễn và sau đó cho biết đã phát hiện 17 hỏa tiễn đạn đạo cùng 117 drone trong ngày, phần lớn bị đánh chặn.
Bahrain là một điểm nóng đặc biệt đáng lo vì cuộc chiến đã chạm vào hạ tầng nước sạch. Bộ Nội vụ Bahrain nói mảnh văng hỏa tiễn làm ba người bị thương, một tòa nhà đại học hư hại và một nhà máy khử mặn bị ảnh hưởng. Tuy nhiên, Cơ quan Điện và Nước Bahrain khẳng định đòn tấn công này chưa làm gián đoạn nguồn cung nước hay năng lực mạng lưới. AP nhấn mạnh việc nhà máy khử mặn bị trúng đòn là một bước leo thang rất nguy hiểm, bởi ở vùng Vịnh, nước ngọt từ khử mặn chính là huyết mạch sinh tồn.
Không khó hiểu vì sao giới quan sát coi đây là một ngã rẽ đáng sợ. Trung Đông là nơi rất nhiều quốc gia phụ thuộc lớn vào khử mặn để có nước uống. Một khi chiến tranh chạm vào cơ sở này, hậu quả tiềm tàng còn lớn hơn cả chuyện giá dầu. Nước không chỉ là hàng hóa; nước là điều kiện tồn tại của cả đô thị hiện đại ở vùng sa mạc. Đánh vào kho dầu đã ghê, đánh vào nguồn nước còn là chạm vào thần kinh sống của xã hội.
Kuwait, UAE và tầng lớp lao động nhập cư trở thành nạn nhân dễ bị tổn thương nhất
Một trong những bi kịch ít được chú ý hơn là người chịu rủi ro lớn nhất trong các đợt tấn công lan sang vùng Vịnh thường lại không phải những người có quyền lực. Tại Dubai, một công dân Pakistan đã thiệt mạng sau khi mảnh vỡ từ hỏa tiễn bị đánh chặn rơi xuống khu dân cư Al Barsha. CNN lưu ý rằng ngày càng nhiều nạn nhân dân sự ở vùng Vịnh là lao động Nam Á - lực lượng làm việc trong xây dựng, dịch vụ và vô số ngành thiết yếu nhưng lại sống trong điều kiện dễ tổn thương nhất khi chiến tranh tràn khỏi mục tiêu quân sự dự tính ban đầu. Tổ chức Lao động Quốc tế ước tính có hơn 24 triệu lao động nhập cư tại các nước Arab.
Kuwait cũng thông báo hai nhân viên an ninh biên giới thiệt mạng khi “đang làm nhiệm vụ quốc gia”, nhưng chưa nêu rõ hoàn cảnh cụ thể có liên quan trực tiếp tới đợt tấn công sáng Chủ nhật hay không.
Mỹ cảnh báo Iran dùng khu dân cư đông đúc làm nơi phóng hỏa tiễn và drone
Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) ngày 8/3 đã phát đi cảnh báo chính thức rằng Iran đang sử dụng “các khu dân cư đông đúc” để triển khai hoạt động quân sự, bao gồm phóng drone và hỏa tiễn đạn đạo. Thông cáo nêu rõ những khu vực như Dezful, Isfahan và Shiraz đã bị phát hiện có hoạt động như vậy, đồng thời nhấn mạnh rằng các địa điểm dùng cho mục đích quân sự có thể mất quy chế được bảo vệ theo luật quốc tế. Tuy nhiên, một quan chức Mỹ nói rằng cảnh báo này không nên bị hiểu là tín hiệu Mỹ sắp tấn công ngay các khu vực nêu tên; mục tiêu là cho Tehran biết Washington “thấy rõ những gì các ông đang làm”.
Đây là một chi tiết rất quan trọng vì nó đặt ra cuộc chiến diễn ngôn về trách nhiệm dân sự. Nếu Iran quả thực đưa bệ phóng cơ động vào giữa khu dân cư, họ đang đẩy người dân của mình thành lá chắn nguy hiểm. Nhưng ngược lại, mỗi đòn đánh vào những khu vực ấy cũng sẽ làm dấy lên tranh cãi gay gắt về tính tương xứng và biện pháp phòng ngừa thiệt hại cho dân thường. Trong chiến tranh hiện đại, không bên nào muốn mang danh giết dân thường; vì thế, thông điệp, lời cảnh báo, giải thích pháp lý và chiến tranh thông tin cũng quan trọng không kém tên lửa ngoài trận địa.
Mỹ trong cuộc chiến này muốn gì, và Quốc hội Mỹ bắt đầu đòi “nói rõ”
Tại Washington, những câu hỏi về mục tiêu thật sự của chiến dịch đang ngày một lớn. Thượng nghị sĩ Cộng hòa Thom Tillis nói rằng Tổng thống Donald Trump nợ người dân Mỹ và Quốc hội “sự rõ ràng” về các mục tiêu và kế hoạch tại Iran. Ông nhấn mạnh nếu xung đột vượt quá khung 60 ngày của Đạo luật Quyền hạn Chiến tranh, Tổng thống sẽ phải trở lại Quốc hội để xin ủy quyền hoặc phải có một sự chấm dứt thù địch rõ ràng. Đây là tín hiệu cho thấy ngay trong nội bộ phe Cộng hòa cũng đã có nhu cầu buộc Nhà Trắng định nghĩa chiến tranh này đang đi tới đâu.
Bản thân ông Trump trong những phát biểu gần đây lại liên tục phát tín hiệu cứng rắn. Ông nói Mỹ có thể đánh Iran “rất mạnh”, không loại trừ khả năng bộ binh nếu có “lý do rất tốt”, đòi Iran “đầu hàng vô điều kiện”, đồng thời tỏ ý muốn có tiếng nói trong việc lựa chọn lãnh tụ mới của Iran. Ở một mặt khác, Nhà Trắng lại gọi mức tăng giá xăng dầu hiện nay là “gián đoạn ngắn hạn để đổi lấy lợi ích dài hạn”. Cách nói này có thể giúp trấn an một bộ phận cử tri ủng hộ chiến tranh, nhưng lại khó xoa dịu những người dân đang nhìn thấy hóa đơn xăng dầu nhích lên từng ngày.
Giá xăng Mỹ tăng, nhưng diesel còn tăng nhanh hơn vì sao đây là chuyện lớn hơn nhiều
Một tác động lan truyền rõ rệt nhất của cuộc chiến là giá nhiên liệu tại Mỹ tăng vọt. Nhà Trắng và Bộ Năng lượng Mỹ đều thừa nhận giá xăng và dầu diesel đã nhích lên vì xung đột. Song điều đáng lo hơn là diesel đang tăng nhanh hơn xăng. Chris Wright nói rằng diesel vốn đã khan hơn trước chiến tranh, nên nay càng chịu áp lực mạnh. Đây không chỉ là câu chuyện người dân đổ xăng cho xe cá nhân. Diesel là nhiên liệu của xe tải, tàu hàng, máy nông nghiệp, máy phát điện, thiết bị công nghiệp và phần lớn chuỗi vận tải hàng hóa. Khi diesel tăng nhanh, giá thực phẩm, hàng tiêu dùng, logistics và cuối cùng là lạm phát đều có thể chịu tác động mạnh hơn.
Người dân Mỹ đã bắt đầu cảm nhận điều đó ngay tại cây xăng. Atlanta cho thấy nhiều người dân thuộc tầng lớp lao động và trung lưu tỏ ra lo ngại sâu sắc. Có người nói những người quyết định chiến tranh thì không tự đổ xăng, nên họ không hiểu nỗi đau của người làm nhiều việc để kiếm sống qua ngày. Có người khác dù lo lạm phát vẫn ủng hộ chiến dịch quân sự. Bức tranh ấy phản ánh sự chia rẽ quen thuộc của xã hội Mỹ: yêu nước, ủng hộ quân đội, nhưng đồng thời sợ ví tiền bị bào mòn.
Từ góc nhìn toàn cầu, diesel tăng nhanh hơn xăng là tín hiệu còn đáng ngại hơn nhiều. Xăng chủ yếu tác động tới tiêu dùng dân sự, còn diesel đi xuyên toàn bộ hệ tuần hoàn kinh tế. Xe tải chở ngũ cốc, container chở hàng hóa, xe đông lạnh giao thực phẩm, tàu hàng, tàu kéo, nông trại, công trường… tất cả đều phụ thuộc vào diesel. Một cú tăng mạnh ở nhiên liệu này có thể âm thầm len vào giá bánh mì, giá rau, giá chuyển phát, giá vật liệu xây dựng và giá điện dự phòng.
Nhà Trắng đang cố thuyết phục công chúng rằng đây chỉ là cú sốc ngắn hạn. Nhưng giới đầu tư hiểu rất rõ vì sao thị trường phản ứng mạnh: chiến tranh Iran luôn gắn với nỗi lo Eo Hormuz. Thư ký báo chí Karoline Leavitt nói đợt tăng giá hiện nay chỉ là “gián đoạn ngắn hạn”, đồng thời nhấn mạnh chuyện tự do lưu thông năng lượng tại Trung Đông và Eo Hormuz là lợi ích chiến lược lâu dài. Chris Wright cũng nêu ví dụ rằng một tàu dầu vừa đi qua eo biển này khoảng 24 giờ trước, trong khi thông thường có hơn 60 tàu qua lại mỗi ngày.
Hàng không Trung Đông rối loạn, hành khách mắc kẹt từ Doha tới Tel Aviv
Không phận Trung Đông tiếp tục hỗn loạn vì chiến tranh. Qatar Airways thông báo đã vận hành các chuyến bay hồi hương giới hạn từ Doha tới Amsterdam, Berlin, Frankfurt, London và Zurich; đồng thời dự kiến có thêm các chuyến về Doha từ những thành phố này và từ Muscat. Hãng nhấn mạnh đây chỉ là các chuyến đặc biệt cho hành khách có điểm đến cuối cùng là Doha, chưa phải tín hiệu khôi phục hoàn toàn hoạt động thương mại thường lệ. Bahrain International Airport vẫn phải treo hoạt động do đóng cửa không phận, trong khi Emirates nói đã nối lại hoạt động tại sân bay Dubai nhưng vẫn theo dõi sát tình hình.
Ở phía Israel, sân bay Ben Gurion bắt đầu có những chuyến bay xuất cảnh trở lại, với khoảng 2.000 hành khách dự kiến rời đi trên 40 chuyến trong ngày Chủ nhật - những chuyến ra nước ngoài đầu tiên kể từ khi chiến tranh bùng nổ. Hình ảnh người dân xếp hàng làm thủ tục trong bầu không khí thưa thớt, căng thẳng và khẩn cấp cho thấy một khu vực vốn là điểm trung chuyển quốc tế đang vận hành trong chế độ bán khẩn cấp. Trung Đông giờ không chỉ là nơi tên lửa bay qua đầu, mà còn là nơi mỗi hành trình hàng không đều có thể đảo lộn trong vài phút.
Oman, UAE, Qatar, Trung Quốc đồng loạt báo động về nguy cơ chiến tranh lan rộng
Nhiều quốc gia trong và ngoài khu vực đã công khai phát tín hiệu báo động. Oman - nước từng làm trung gian cho nhiều vòng đàm phán Mỹ - Iran - cảnh báo Trung Đông đang ở “một bước ngoặt nguy hiểm” vì logic vũ lực đang lấn át đối thoại. Ngoại trưởng Oman nói chỉ vài giờ trước cuộc tấn công tuần trước, một thỏa thuận Mỹ - Iran dường như vẫn còn “trong tầm tay”. Nếu điều đó là đúng, thì khu vực đã trượt từ ngưỡng thỏa hiệp sang hố sâu chiến tranh chỉ trong gang tấc.
UAE thì thừa nhận giai đoạn nguy hiểm nhất có thể sớm qua đi, nhưng khoảng trống niềm tin giữa Iran với các láng giềng Arab sẽ phải mất hàng thập niên mới lấp lại được. Một quan chức UAE nói rõ rằng dù chiến tranh rồi sẽ chấm dứt, vết nứt lòng tin mà nó tạo ra có thể kéo dài nhiều thập kỷ. Đây là nhận định rất đáng chú ý, bởi nó cho thấy ngay cả nếu tiếng súng giảm đi, di sản địa chính trị của cuộc chiến vẫn sẽ còn ám ảnh khu vực rất lâu.
Qatar cũng cảnh báo trực tiếp với ông Trump rằng sự leo thang hiện nay có thể gây “hệ quả nguy hiểm” cho hòa bình và an ninh quốc tế. Trung Quốc thì kêu gọi ngừng bắn ngay lập tức, cảnh báo “ngọn lửa chiến tranh” có nguy cơ lan rộng. Những phát biểu ấy cho thấy phần còn lại của thế giới đang nhìn cuộc chiến này không phải như một cuộc đọ sức giới hạn, mà như một mồi lửa có thể bén sang nhiều hồ xăng khác nhau.
Ukraine bất ngờ chen vào ván cờ: chuyên gia chống drone sắp tới Trung Đông
Một chi tiết rất đáng chú ý là Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky nói các chuyên gia drone của Ukraine sẽ có mặt tại Trung Đông trong tuần tới để hỗ trợ xem xét tình hình và chia sẻ năng lực đối phó drone, đặc biệt là với loại Shahed do Iran chế tạo. Kyiv từ lâu đã tích lũy nhiều kinh nghiệm chống UAV cảm tử trong chiến tranh với Nga, nên việc vùng Vịnh và Mỹ tìm tới chuyên môn của Ukraine là điều hoàn toàn dễ hiểu. Zelensky thậm chí còn gợi ý đây nên là “con đường hai chiều”, hàm ý Ukraine sẵn sàng chia sẻ kinh nghiệm để đổi lấy thêm nguồn lực phòng không từ Mỹ và các đối tác.
Điều này cho thấy chiến tranh hiện đại ngày càng “toàn cầu hóa” về công nghệ quân sự. Một chiến trường ở Đông Âu có thể sản sinh tri thức tác chiến dùng ngay cho Trung Đông; ngược lại, sự bùng nổ drone tại Trung Đông sẽ lại thúc đẩy thị trường vũ khí, huấn luyện và hợp tác phòng không ở nhiều nơi khác. Nói cách khác, không chỉ giá dầu mà cả mô hình chiến tranh cũng đang lan truyền xuyên khu vực.
Điều gì có thể xảy ra tiếp theo?
Kịch bản trước mắt cho thấy chiến tranh chưa có dấu hiệu hạ nhiệt thật sự. Israel đang gia tăng cường độ đánh phá, đặc biệt là vào hạ tầng năng lượng và khả năng phòng không của Iran. Iran thì tiếp tục trả đũa không chỉ vào Israel mà còn vào các căn cứ Mỹ và lợi ích chiến lược tại các nước Arab. IRGC thậm chí tuyên bố khoảng 60% hỏa lực tấn công của họ đang dành cho các căn cứ và lợi ích chiến lược của Mỹ trong khu vực, chỉ 40% dành cho Israel. Đây là lời tuyên bố mang hàm ý rất rõ: Tehran coi Washington là kẻ thù chính trong cuộc chiến này.
Ở cấp độ chính trị, điểm nghẽn lớn nhất là Tehran chưa thể hoặc chưa muốn công bố ngay người kế nhiệm Khamenei, trong khi Israel lại công khai đe dọa truy sát cả người kế vị lẫn người tham gia chọn lựa. Điều đó khiến quá trình chuyển giao quyền lực ở Iran diễn ra dưới bóng máy bay chiến đấu và đòn răn đe công khai. Một nhà nước thần quyền vốn dựa nhiều vào tính biểu tượng nay phải lo chuyện kế vị như đang đi qua bãi mìn.
Ở cấp độ kinh tế, nếu các đòn đánh còn tiếp tục chạm vào năng lượng, phi trường, cơ sở khử mặn và tuyến hàng hải chiến lược, thế giới sẽ còn chứng kiến giá nhiên liệu rung lắc mạnh, hàng không chập chờn, bảo hiểm hàng hải tăng, logistics đội chi phí và áp lực lạm phát quay trở lại. Chỉ cần cuộc chiến kéo dài thêm vài tuần trong nhịp độ hiện tại, hậu quả của nó sẽ không còn đong đếm bằng những bản tin “nóng” từng giờ, mà sẽ hiện hình trong chuỗi cung ứng, ngân sách hộ gia đình và thị trường tài chính toàn cầu.
Từ những kho dầu cháy đỏ trời Tehran, những giọt “mưa đen” phủ lên xe cộ, những nhà máy khử mặn trúng đòn ở Bahrain, những chuyến bay chập chờn ở Doha, cho tới giá diesel leo thang ở Mỹ, tất cả cho thấy cuộc chiến này đã đi xa hơn rất nhiều so với một màn không kích trừng phạt thông thường. Israel đang đánh sâu hơn. Iran vẫn trả đũa rộng hơn. Mỹ nói không nhắm vào dầu khí Iran nhưng lại tiếp tục hiện diện và gây sức ép tối đa.
