USA Chánh án Roberts nhắc người Mỹ: Tòa án phải độc lập, Hiến pháp là “điểm tựa” giữa bão đảng phái

[Gibbs]

Trong báo cáo thường niên công bố hôm thứ Tư, 31/12/2025 – chỉ vài giờ trước khoảnh khắc bước sang năm mới – Chánh án Tối cao Pháp viện Mỹ John Roberts chọn một lối viết nặng lịch sử, tránh xa tranh cãi thời sự, nhưng lại chạm đúng điểm khiến cả nước đang căng thẳng: độc lập tư pháp.
Ông gọi ngành tư pháp liên bang là một “cơ chế kiểm soát đi ngược đa số” (counter-majoritarian check) – tức một chiếc phanh hiến định, tồn tại để ngăn các cơn sóng chính trị cuốn phăng nguyên tắc, dù cơn sóng ấy đang được số đông cổ vũ. Roberts nhắc rằng những người lập quốc từng khó chịu vì vương quyền kiểm soát tòa án thuộc địa, nên họ “sửa lỗi” đó bằng cách dựng nên một hệ thống tòa án không bị nhánh hành pháp hay lập pháp can thiệp.
Roberts viết rằng cấu trúc ấy – với nhiệm kỳ suốt đời và bảo vệ lương bổng để thẩm phán không bị “bóp cổ” – đã vận hành 236 năm và “phục vụ đất nước rất tốt”.

Không nhắc tên Trump, nhưng bóng cuộc xung đột Tòa án – Nhà Trắng phủ kín năm 2025
Báo cáo của Roberts không nhắc trực tiếp Tổng thống Donald Trump, cũng không nói thẳng đến bầu không khí đối đầu giữa nhiều tòa án liên bang với Nhà Trắng trong gần một năm qua. Nhưng thực tế thì ai cũng thấy: năm 2025 là một năm mà từng phán quyết, từng lệnh tạm dừng, từng cú “chặn” của thẩm phán đều có thể bùng lên thành bão chính trị.
Trump nhiều lần công kích tính chính danh của các tòa án đã tạm dừng chính sách của ông, thậm chí có lúc còn xuất hiện lời kêu gọi luận tội thẩm phán vì ra phán quyết bất lợi. Và chính trong bối cảnh đó, thông điệp “tòa án phải độc lập, không chịu áp lực từ nhánh khác” dù viết bằng giọng lịch sử, vẫn giống như một tấm biển nhắc: đừng đập vào cái phanh chỉ vì bạn đang muốn xe chạy nhanh.

“Shadow docket” và những quyết định khẩn cấp: vì sao người ta nói Tối cao Pháp viện ngày càng là chiến trường?
Năm qua, rất nhiều hồ sơ nóng không đi theo lộ trình xét xử đầy đủ, mà tràn lên dạng kháng cáo khẩn cấp (thường được gọi là “shadow docket”). Nơi đó, Tối cao Pháp viện có thể ra quyết định nhanh, đôi khi rất ít giải thích – và chính điều này đã gây tranh cãi dữ dội.
Theo các thống kê được tường thuật rộng rãi, trong năm 2025, Tối cao Pháp viện đứng về phía chính quyền Trump trong hơn 80% các yêu cầu khẩn cấp từ Bộ Tư pháp. Một số quyết định cho phép chính quyền thực hiện hoặc tạm thời khôi phục những bước đi quan trọng, như: hủy hoặc ngưng một số khoản tài trợ nước ngoài và y tế công; tạm thời thay lãnh đạo ở một số cơ quan độc lập; mở rộng một số biện pháp kiểm tra di trú gây tranh cãi; điều chỉnh quy định hộ chiếu liên quan mục “giới tính” theo hướng gắn với giới tính sinh học…
Dù vậy, cũng có những lúc Tòa án không “gật”: chẳng hạn quyết định gần đây ngăn việc triển khai Vệ binh Quốc gia ở Chicago.
Chính sự đan xen thắng – thua ấy làm bức tranh càng khó đoán: một mặt, Nhà Trắng thường tìm thấy “cửa” ở cấp tối cao; mặt khác, mỗi lần Tòa án can thiệp ngược lại, dư luận lại bùng lên câu hỏi: ranh giới quyền lực của tổng thống nằm ở đâu?

Bước ngoặt tháng 6 và những quả bom pháp lý của năm 2026
Không chỉ ở các vụ khẩn cấp, hồ sơ chính thức (regular docket) cũng để lại dấu mốc quan trọng: vào tháng 6/2025, Tối cao Pháp viện trao cho Trump một chiến thắng lớn khi giới hạn khả năng của tòa án cấp dưới trong việc tạm thời “chặn” chính sách trên diện rộng. Với Nhà Trắng, đây là cú mở đường. Với phe lo ngại, đây là tín hiệu cán cân đang dịch chuyển.
Nhìn sang năm 2026, các thẩm phán được dự báo sẽ phải quyết những hồ sơ có thể làm rung nền móng tranh luận quốc gia: liệu tổng thống có thể tìm cách chấm dứt quyền có quốc tịch theo nơi sinh bằng sắc lệnh; liệu ông có thể áp thuế quan toàn cầu quy mô lớn theo thẩm quyền hành pháp; và liệu có thể bãi nhiệm một thống đốc Cục Dự trữ Liên bang dựa trên các cáo buộc còn tranh cãi. Chỉ cần một phán quyết thôi, cục diện chính trị – kinh tế cũng đủ chao đảo.

Roberts kể chuyện Samuel Chase: khi “luận tội thẩm phán” từng là một cuộc giằng co quyền lực
Nếu có một đoạn trong báo cáo khiến người ta đọc lên là hiểu Roberts đang nghĩ gì về hiện tại, thì đó là câu chuyện luận tội Thẩm phán Tối cao Pháp viện Samuel Chase (1804) – nhân vật duy nhất trong lịch sử Mỹ từng bị Hạ viện luận tội khi đang ngồi ghế tối cao.
Roberts mô tả Chase “gây tranh cãi” và “khó ưa”, nhưng nhấn vào điểm cốt lõi: vụ luận tội ấy bị bao phủ bởi mưu đồ đảng phái, khi phe đang lên muốn bẻ gãy ảnh hưởng của phe đối thủ trong hệ thống tòa án. Cuối cùng, Chase được Thượng viện tuyên trắng án, dù cán cân chính trị khi đó không hề có lợi cho ông, bởi nhiều thượng nghị sĩ kết luận rằng: không thể lấy việc “không thích phán quyết” làm lý do để tước ghế thẩm phán.
Roberts trích ý từ một tác phẩm của cựu Chánh án William Rehnquist: kết cục vụ Chase đã góp phần “đóng đinh” nguyên tắc độc lập của thẩm phán liên bang trước áp lực chính trị từ Quốc hội.
Trước đó, vào tháng 3/2025, Roberts từng phải ra một tuyên bố hiếm hoi, nhấn mạnh đại ý: luận tội không phải là phản ứng đúng khi bất đồng với một quyết định tư pháp; con đường đúng là kháng cáo và quy trình xét xử.

“Đúng khi xưa. Đúng bây giờ.” – lời kết mang mùi thuốc súng nhưng viết bằng mực lịch sử
Khép lại báo cáo, Roberts dẫn lời Tổng thống Calvin Coolidge (nói vào dịp kỷ niệm 150 năm Tuyên ngôn Độc lập), đại ý rằng giữa những va đập quyền lợi và “mớ hỗn độn” của chính trị đảng phái, người Mỹ vẫn có thể tìm chỗ dựa nơi Tuyên ngôn Độc lập và Hiến pháp.
Roberts chốt bằng bốn chữ ngắn mà vang lâu: “Đúng khi xưa. Đúng bây giờ.”
Không cần nêu tên ai, không cần chỉ mặt vấn đề nào, thông điệp vẫn hiện rõ: khi chính trị ngày càng muốn bẻ tay lái hệ thống, Hiến pháp và tòa án độc lập chính là thứ giữ cho chiếc xe không lao khỏi đường.