Nước sâm giúp thanh nhiệt, giải độc ngày nắng oi bức nhưng 'tối kỵ' với ai?

[sunshine1104]

Nước mát hay nước sâm (hỗn hợp nguyên liệu rễ tranh, mía lau, hạ khô thảo, lá dâu...) được nhiều người ưa chuộng vì giúp thanh nhiệt, giải độc, thích hợp những ngày nắng nóng oi bức. Tuy nhiên có một số nhóm người cần thận trọng khi dùng nước này.

Nước uống quen thuộc, giúp giải độc, thanh nhiệt
Lương y Nguyễn Công Đức (nguyên giảng viên Đại học Y dược TP.HCM) cho biết nước mát (hay còn gọi là nước sâm) được tạo thành từ những dược liệu mang tính mát lạnh như rễ tranh, mía lau, hạ khô thảo, lá dâu, cúc hoa…

Theo kinh nghiệm dân gian, mỗi khi thấy cơ thể nóng thì uống nước rau má, còn bị tiểu gắt, tiểu buốt thì uống nước rễ tranh, râu ngô…

Y học hiện đại và nghiên cứu dược lý cho thấy những dược liệu trong nước mát có tác dụng kháng khuẩn, tiêu viêm, giải nhiệt, chống vi rút, điều tiết chức năng miễn dịch của cơ thể.

Nước còn có tác dụng thanh nhiệt giải độc, tư âm giáng hỏa, dùng để điều trị các chứng thực nhiệt (sốt cao, khát nước, táo bón, tiểu vàng) và hư nhiệt (sốt nóng, đề kháng kém…).

Ngày nay, nước mát được phát triển thành nhiều dạng tiện lợi như hòa tan, túi lọc hay trà đóng chai, giúp vừa mở rộng cách đưa dược liệu vào cơ thể, vừa đáp ứng nhu cầu nhanh gọn, phù hợp với nhịp sống của thời đại công nghiệp hóa.

Lương y Nguyễn Công Đức cho rằng do nước ta nằm trong vùng khí hậu nhiệt đới nóng ẩm, dễ phát sinh các chứng “thấp nhiệt”, kết hợp với thói quen ăn uống nhiều món cay, nóng, béo, ngọt, hải sản và cách chế biến phổ biến như chiên, xào, nướng, quay, cùng việc dùng nhiều gia vị có tính nhiệt như gừng, tỏi, ớt, tiêu, nên cơ thể dễ rơi vào trạng thái nóng trong, táo bón, tích nhiệt.

Chính vì vậy, việc uống nước mát để thanh nhiệt, giải độc đã trở thành nước uống quen thuộc trong dân gian.

Dùng thế nào là hợp lý, ai nên thận trọng?
Lương y Nguyễn Công Đức giải thích: nhiệt xâm nhập cơ thể khi làm việc, sinh hoạt trong môi trường nóng, bên cạnh việc ăn uống quá nhiều đồ cay nóng hay đồ bổ… làm cho các tạng phủ trong cơ thể mất đi cân bằng, tiêu hao âm dịch (thể dịch), nước không ức chế được hỏa, hỏa khí bốc lên. Do đó, nước mát thích hợp cho người “bị nóng”.

Người suy nhược cơ thể, thể chất hàn, sợ lạnh cần dùng thận trọng hoặc không dùng.

Uống nước mát đúng cách cũng được quyết định bởi thể chất của từng người khi có sự khác biệt giữa khỏe và yếu, nóng và lạnh.

Người bình thường: Không dễ bị ảnh hưởng bởi diễn biến thời tiết bên ngoài, ít sinh bệnh, hồi phục nhanh khi mắc bệnh, nếu bị chứng nóng nên dùng nhiều nước mát để cơ thể lấy lại sự quân bình âm dương.

Người thể chất nóng: Là người có thể chất dương thịnh âm suy (lệch nhiều về phần dương), phù hợp uống nước mát, nhưng khi thanh nhiệt đồng thời lưu ý điều bổ phần âm (để cân bằng thể dịch).

Người thể chất lạnh: Là người có thể chất âm thịnh dương suy (lệch nhiều về phần âm), nên thận trọng khi uống nước mát.

Người béo phì: Nếu phần nhiều biểu hiện ra chứng thấp nhiệt (nóng), thích hợp dùng loại nước mát thanh thấp nhiệt. Nếu phần nhiều biểu hiện ra chứng hàn (lạnh), phải dùng nước ấm tán hàn, thận trọng hay không dùng được nước mát.

Ngoài ra, việc chọn dùng nước mát cũng nên căn cứ thể chất của từng người.

Trẻ nhỏ: Cơ thể non nớt, dễ nóng dễ lạnh nên chọn dùng nước mát thật đơn giản. Thường trẻ dưới 3 tuổi dùng 1/4 liều người lớn, trẻ dưới 6 tuổi dùng 1/3 liều người lớn, trẻ trên 6 tuổi dùng 1/2 liều người lớn.

Người cao tuổi: Khí huyết suy dần, chọn dùng nước mát nên tránh loại mạnh, liều dùng ít hơn so với người trẻ khỏe, ngưng ngay khi lành bệnh để tránh gây tổn thương chính khí.

Giới tính: Liều dùng nước mát cho nam nữ khác biệt không lớn. Tuy nhiên, phụ nữ trong thời gian kinh nguyệt liều dùng không quá nhiều, quá mạnh. Lưu ý trong thời kỳ mang thai, sau khi sinh cần dùng nước mát thận trọng.

Nam giới cần lưu ý bổ thận dưỡng tinh (không mất tinh lực), nữ giới với can là tiên thiên, khi thanh nhiệt cũng chú tâm để dưỡng can (không gây mất máu).

Thể chất: Người khỏe mạnh dùng liều nhiều, người suy yếu nên dùng liều ít. Thể chất nóng chọn dùng nước mát mạnh và nhiều, thể chất lạnh nên dùng nước mát thận trọng hoặc không dùng.

Nghề nghiệp: Người lao động trí óc nên dùng loại có tác dụng nhẹ, người lao động tay chân có thể dùng loại có tác dụng mạnh hơn một chút.

Về thời gian uống nước mát nên uống sau bữa ăn một tiếng đồng hồ. Tránh uống khi bụng đói, vì đa số các loại nước mát có tính hàn (lạnh), có thể kích thích niêm mạc dạ dày, dễ gây đầy bụng, khó chịu và làm giảm cảm giác ngon miệng.

Lương y Nguyễn Công Đức lưu ý trong thời gian uống nước mát nên kiêng các thức ăn khó tiêu và mang tính kích thích như đồ cay, nóng, béo, tanh.
Ngoài nước mát kể trên còn cách khác để có món nước mát đảm bảo giá trị nguyên chất, bổ sung các sinh tố vi lượng cần thiết cho cơ thể như dùng trực tiếp nước cốt tươi của dược liệu, rau quả sạch bằng cách sử dụng máy xay sinh tố hoặc máy ép.