Bí mật 20 năm chương trình hạt nhân Iran: Tehran tiến sát ngưỡng bom nguyên tử khiến Mỹ "ngồi trên đống lửa" thế nào?

[pizza]

Từ những cơ sở bí mật bị phơi bày năm 2002, chương trình hạt nhân Iran đã đi một hành trình hơn 20 năm để tiến sát “cửa bom nguyên tử”, với kho uranium đủ cho nhiều đầu đạn và thời gian sản xuất rút xuống chỉ còn tính bằng tuần, theo các đánh giá quốc tế, khiến Mỹ lo ngại rằng rào cản kỹ thuật gần như không còn và “thời gian ngăn chặn” đang cạn dần.

Chương trình hạt nhân Iran không chỉ là câu chuyện về công nghệ mà còn là bài toán địa chính trị toàn cầu, nơi ranh giới giữa năng lượng dân sự và vũ khí hủy diệt hàng loạt ngày càng trở nên mong manh.

Iran được cho là đã tiến sát trạng thái “ngưỡng hạt nhân” – điểm mà việc chế tạo bom nguyên tử chỉ còn là quyết định chính trị thay vì rào cản kỹ thuật, theo đánh giá của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) của Liên Hợp Quốc và nhiều tổ chức quốc tế khác.

Theo Viện Nghiên cứu Khoa học và An ninh Quốc tế, Iran hiện ở trạng thái: Có đủ uranium gần cấp vũ khí (60%); Có máy ly tâm và công nghệ; Có thể chuyển sang sản xuất bom rất nhanh nếu muốn.

Ảnh được tạo bởi AI/Dân Việt.

Cú sốc năm 2002: Chương trình hạt nhân bí mật của Iran lộ diện
Trong bài viết "Lịch sử chương trình hạt nhân Iran", trang Iran Watch cho biết, bước ngoặt tiết lộ chương trình hạt nhân Iran diễn ra vào tháng 8/2002, khi một nhóm đối lập lưu vong – Hội đồng Kháng chiến Quốc gia Iran (NCRI) – bất ngờ tổ chức họp báo tại Washington và công bố hình ảnh cùng thông tin chi tiết về hai cơ sở hạt nhân chưa từng được Tehran khai báo, bao gồm nhà máy làm giàu uranium tại Natanz và cơ sở nước nặng tại Arak.

Động thái này ngay lập tức gây chấn động bởi trước đó chương trình hạt nhân Iran luôn được khẳng định là hoàn toàn minh bạch và phục vụ mục đích dân sự, các hình ảnh vệ tinh sau đó được các cơ quan tình báo phương Tây xác nhận đã củng cố độ tin cậy của thông tin, buộc IAEA phải nhanh chóng vào cuộc và yêu cầu tiếp cận các địa điểm này.

Các cuộc thanh sát của IAEA trong giai đoạn 2003-2004 đã hé lộ một bức tranh phức tạp hơn nhiều so với những gì Iran từng công bố, khi cơ quan này phát hiện dấu vết của uranium đã được làm giàu ở nhiều mức độ khác nhau, cùng với các hoạt động liên quan đến chu trình nhiên liệu hạt nhân mà Tehran không báo cáo theo nghĩa vụ của Hiệp ước Không phổ biến vũ khí hạt nhân (NPT), bao gồm thử nghiệm chuyển đổi uranium và vận hành các máy ly tâm sơ khai.

Điều này đặc biệt nhạy cảm bởi công nghệ làm giàu uranium là “nút thắt” then chốt trong việc sản xuất vật liệu phân hạch cho vũ khí hạt nhân, dù về lý thuyết cũng có thể phục vụ mục đích phát điện.

Trước áp lực gia tăng từ cộng đồng quốc tế, chính quyền Iran khi đó đã đưa ra một loạt giải thích nhằm giảm nhẹ nghi ngờ, nhấn mạnh rằng chương trình hạt nhân của nước này hoàn toàn nhằm mục đích hòa bình, phục vụ nhu cầu năng lượng trong bối cảnh dân số tăng nhanh và nguồn tài nguyên dầu mỏ không thể duy trì mãi mãi, theo

Các quan chức Tehran cũng lập luận rằng việc không khai báo đầy đủ một số hoạt động là do “thiếu sót hành chính” hoặc khác biệt trong cách diễn giải nghĩa vụ với IAEA, đồng thời khẳng định không có bất kỳ chương trình vũ khí hạt nhân nào tồn tại. Lập trường này được lặp lại nhiều lần trong các tuyên bố chính thức và các cuộc đàm phán sau đó với châu Âu.

Tuy nhiên, báo cáo năm 2003 của IAEA vẫn kết luận Iran đã vi phạm nghĩa vụ minh bạch theo NPT khi không khai báo đầy đủ các hoạt động liên quan đến vật liệu hạt nhân, từ đó mở ra chuỗi khủng hoảng kéo dài suốt nhiều năm với các vòng đàm phán căng thẳng và các gói trừng phạt ngày càng nặng nề.

2003–2010: Vừa đàm phán vừa tăng tốc trong bóng tối
Dưới áp lực quốc tế, Iran đã ký Nghị định thư bổ sung năm 2003, cho phép thanh sát sâu hơn và đồng ý tạm đình chỉ một số hoạt động làm giàu uranium nhằm xoa dịu lo ngại của cộng đồng quốc tế, theo Hiệp Hội kiểm soát vũ khí (ACA).

Tuy nhiên đằng sau những nhượng bộ mang tính chiến thuật này lại là một chiến lược dài hạn tinh vi mà nhiều chuyên gia gọi là “hai đường ray”, khi Iran vừa duy trì đối thoại ngoại giao với châu Âu vừa âm thầm củng cố nền tảng kỹ thuật cho chương trình hạt nhân, từng bước mở rộng năng lực làm giàu uranium mà không vượt quá những “lằn ranh đỏ” có thể kích hoạt phản ứng quân sự ngay lập tức.

Trong giai đoạn này, số lượng máy ly tâm của Iran tăng từ quy mô thử nghiệm lên hàng nghìn thiết bị hoạt động tại Natanz, cho phép nước này làm chủ dần công nghệ làm giàu uranium – yếu tố cốt lõi để tiến tới khả năng sản xuất vật liệu phân hạch cấp vũ khí, đồng thời các nghiên cứu về chuyển đổi uranium, chế tạo nhiên liệu và vận hành chu trình hạt nhân khép kín cũng được đẩy mạnh, tạo nền móng cho một hệ thống công nghiệp hạt nhân trong tương lai.

Điều đáng chú ý là phần lớn các bước tiến này diễn ra trong bối cảnh các cuộc đàm phán vẫn đang tiếp diễn, khiến phương Tây khó xác định chính xác mức độ tiến triển thực tế của chương trình.

Các báo cáo của IAEA trong giai đoạn 2004–2009 liên tục chỉ ra những điểm bất nhất trong khai báo của Iran, bao gồm các hoạt động không được báo cáo đầy đủ và những dấu vết vật liệu hạt nhân chưa được giải thích thỏa đáng, làm dấy lên nghi ngờ rằng Tehran đang che giấu một phần chương trình có thể liên quan đến khía cạnh quân sự, từ đó khiến niềm tin giữa Iran và các cường quốc phương Tây dần xói mòn, mở đường cho việc Hội đồng Bảo an Liên Hợp Quốc áp đặt nhiều vòng trừng phạt Tehran từ năm 2006, nhắm vào các lĩnh vực tài chính, năng lượng và công nghệ, theo UN Press.

Tuy nhiên, các lệnh trừng phạt được cho là không thể ngăn Iran đẩy nhanh nỗ lực tự chủ công nghệ, biến giai đoạn 2003–2010 thành nền tảng quan trọng giúp chương trình hạt nhân Iran bứt tốc trong những năm sau đó.

2010-2015: Đỉnh điểm đối đầu và bước ngoặt JCPOA
Giai đoạn 2010-2015 đánh dấu cao trào căng thẳng giữa Iran và phương Tây khi các lệnh trừng phạt quốc tế, đặc biệt từ Mỹ và Liên minh châu Âu, được siết chặt chưa từng có, nhắm trực diện vào xuất khẩu dầu mỏ, hệ thống tài chính và khả năng tiếp cận công nghệ, khiến nền kinh tế Iran rơi vào khủng hoảng sâu sắc.

Nhưng song song với đó Tehran vẫn tiếp tục mở rộng chương trình hạt nhân, gia tăng số lượng máy ly tâm và tích lũy uranium làm giàu, duy trì khả năng rút ngắn “thời gian đột phá hạt nhân”, điều này buộc các bên phải chuyển từ đối đầu sang đàm phán để tránh một kịch bản leo thang nguy hiểm, theo The Guardian.

Sau nhiều năm thương lượng căng thẳng giữa Iran và nhóm P5+1, thỏa thuận Kế hoạch Hành động Toàn diện Chung (JCPOA) được ký năm 2015 đã tạo ra bước ngoặt khi Iran chấp nhận giới hạn nghiêm ngặt chương trình hạt nhân, từ mức làm giàu uranium tối đa 3,67%, cắt giảm mạnh kho dự trữ đến việc thu hẹp số lượng máy ly tâm, đồng thời mở cửa cho IAEA giám sát chặt chẽ, đổi lại là việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt, qua đó kéo dài đáng kể thời gian cần thiết để sản xuất vật liệu cho bom hạt nhân, biến chương trình này thành trạng thái “đóng băng có kiểm soát” trong một giai đoạn ngắn ngủi.

Sau 2018: Cú đảo chiều và quá trình tăng tốc mạnh mẽ của chương trình hạt nhân Iran

Quyết định rút khỏi thỏa thuận JCPOA của chính quyền Trump năm 2018 đã làm sụp đổ cơ chế kiểm soát vốn giữ chương trình hạt nhân Iran trong trạng thái “đóng băng có điều kiện”, kéo theo một chuỗi phản ứng có tính toán từ Tehran khi nước này từng bước dỡ bỏ các cam kết, ban đầu vượt nhẹ các giới hạn về dự trữ uranium, sau đó nâng mức làm giàu lên 20% và nhanh chóng đạt tới 60% – mức chưa từng có đối với một quốc gia không sở hữu vũ khí hạt nhân, qua đó rút ngắn đáng kể khoảng cách kỹ thuật tới ngưỡng vũ khí, theo hãng tin AP.

Song song với đó, Iran đẩy mạnh triển khai các thế hệ máy ly tâm tiên tiến như IR-4 và IR-6 với hiệu suất cao hơn nhiều lần so với dòng cũ, cho phép tăng tốc đáng kể sản lượng uranium làm giàu, đồng thời mở rộng hoạt động tại các cơ sở trọng yếu như Natanz và Fordow, trong đó Fordow được đặt sâu dưới lòng núi nhằm giảm thiểu nguy cơ bị tấn công quân sự, một yếu tố làm gia tăng đáng kể độ bền vững của chương trình.

Đáng chú ý, Tehran cũng từng bước hạn chế quyền tiếp cận của IAEA, bao gồm việc thu hẹp phạm vi thanh sát và ngừng cung cấp một số dữ liệu giám sát, khiến mức độ minh bạch suy giảm rõ rệt.

2020 đến nay: Tiến sát “ngưỡng hạt nhân”


Trong những năm gần đây, các dữ liệu và báo cáo cho thấy Iran đã tích lũy một lượng lớn uranium làm giàu ở mức cao, đặc biệt là mức 60% – chỉ còn một bước kỹ thuật ngắn để đạt ngưỡng 90% cần thiết cho vũ khí hạt nhân, cùng với đó là việc vận hành hàng nghìn máy ly tâm, bao gồm các dòng tiên tiến có hiệu suất cao, giúp rút ngắn đáng kể thời gian “đột phá hạt nhân”, tức thời gian cần để sản xuất đủ vật liệu cho một quả bom, từ hàng năm xuống chỉ còn tính bằng tuần hoặc thậm chí vài ngày trong một số kịch bản.

Điều đáng chú ý là chương trình hạt nhân Iran có khả năng vận hành linh hoạt và khó bị vô hiệu hóa hoàn toàn, đặc biệt khi nhiều cơ sở được xây dựng sâu dưới lòng đất nhằm tránh các cuộc tấn công quân sự.

Sau hơn 20 năm kể từ khi bị phơi bày, chương trình hạt nhân Iran đã chuyển mình từ một mạng lưới bí mật sang một hệ thống gần như hoàn chỉnh, từ quy mô hạn chế sang năng lực đủ để thay đổi cán cân quyền lực khu vực, khiến Mỹ lo ngại.

Theo chính quyền Mỹ, điểm mấu chốt hiện nay không còn nằm ở việc Iran có thể chế tạo bom hay không mà là khi nào và trong điều kiện nào họ sẽ đưa ra quyết định đó, trong khi các cơ chế kiểm soát quốc tế ngày càng suy yếu và chưa có thỏa thuận mới thay thế, chương trình hạt nhân Iran tiếp tục là một biến số chiến lược có thể định hình an ninh Trung Đông và trật tự toàn cầu trong nhiều năm tới.

Vietbf @ Sưu tầm