Những 'vũ khí' định hình quyền lực toàn cầu mới

[Romano]

Trong kỷ nguyên cạnh tranh địa chính trị khốc liệt, dầu mỏ, đất hiếm và vi mạch đang trở thành công cụ chiến lược, định hình lại sức mạnh toàn cầu và làm thay đổi luật chơi kinh tế – quân sự.Theo The Wall Street Journal ngày 22/3, trong bối cảnh địa chính trị thế kỷ 21 đang có những chuyển biến dữ dội, dầu mỏ, đất hiếm và vi mạch điện tử đã vươn lên trở thành những "vũ khí" quyền lực mới. Việc kiểm soát các nguồn tài nguyên vật chất và năng lượng thiết yếu đang định hình lại cuộc cạnh tranh bá chủ toàn cầu, làm thay đổi tư duy truyền thống về sức mạnh kinh tế và quân sự.

Dầu mỏ và các điểm nghẽn địa lý: Vũ khí làm tê liệt kinh tế

Thời gian gần đây, Iran đã sử dụng dầu thô như một vũ khí để gây sức ép trên quy mô chưa từng thấy trong nhiều thập kỷ. Bằng cách làm tê liệt trên thực tế Eo biển Hormuz - tuyến đường vận chuyển chiếm 1/5 lượng dầu toàn cầu - và tấn công nhà máy Ras Laffan của Qatar (nơi đặt nhà máy khí tự nhiên hóa lỏng lớn nhất thế giới), Tehran đã biến nguồn cung năng lượng thành công cụ chiến tranh bất đối xứng.

Hành động này đã gây ra những chấn động lớn trên thị trường: Giá dầu tăng hơn 50% kể từ khi xung đột nổ ra, giá khí đốt tự nhiên tại châu Âu tăng gần gấp đôi.

Dù Mỹ hiện là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới nhờ công nghệ dầu đá phiến, nhưng do dầu thô được định giá toàn cầu, Washington vẫn không thể tránh khỏi các cú sốc về giá. Phát ngôn viên Nhà Trắng Taylor Rogers nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tự chủ năng lượng, nhưng thực tế cho thấy khoảng 90% lượng dầu vận chuyển bằng đường biển vẫn phải đi qua 8 điểm nghẽn chiến lược như Hormuz, Bab el-Mandeb hay Malacca. Việc phong tỏa các tuyến đường này buộc các nhà vận tải phải đi đường vòng tốn kém hoặc đối mặt với tình trạng nguồn cung bị bóp nghẹt hoàn toàn.

Đất hiếm và sự thống trị của Trung Quốc

Bên cạnh năng lượng, khoáng sản quan trọng - đặc biệt là đất hiếm - đang trở thành đòn bẩy chính trị then chốt. Năm ngoái, Trung Quốc đã tận dụng việc kiểm soát khoảng 90% nguồn cung nam châm đất hiếm thế giới để gây sức ép lên Mỹ trong đàm phán thương mại.

Việc Bắc Kinh cắt đứt nguồn cung các kim loại dùng trong ô tô, vũ khí và thiết bị điện tử đã buộc các nhà máy Mỹ phải ngừng hoạt động, khiến Washington phải nới lỏng các hạn chế của mình. Edward Fishman, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Kinh tế Địa lý thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại (CRF), nhận định: “Việc sử dụng chiến tranh kinh tế hiệu quả nhất mà chúng ta từng thấy trong những năm gần đây là lệnh cấm vận đất hiếm của Trung Quốc”.

Ngoài đất hiếm, Trung Quốc còn nắm giữ các "vũ khí" khác như: Cung cấp chính một số nguyên liệu dược phẩm, dẫn đầu thế giới về sản xuất pin lithium-ion,...

Vi mạch và chiến lược tái thiết kho dự trữ

Để đối phó với các lỗ hổng này, chính quyền Mỹ đang chuyển dịch tư duy sang mô hình thời Chiến tranh Lạnh: huy động và bảo vệ mọi nguồn lực xã hội. Mỹ đã thúc đẩy các tập đoàn như TSMC xây dựng nhà máy sản xuất chip tại Mỹ để đảm bảo các cuộc xung đột ở những nơi khác không làm tê liệt ngành công nghiệp nội địa.

Các bước đi cụ thể của Washington bao gồm: Triển khai Dự án Vault trị giá 12 tỷ USD để dự trữ khoáng sản thiết yếu, thỏa thuận với công ty Lynas (Australia) để đảm bảo nguồn cung đất hiếm "nặng", chính phủ mua cổ phần trong các công ty khai thác mỏ và mở rộng sản xuất đạn dược.

Tuy nhiên, Morgan Bazilian, Giám đốc Viện Payne, cảnh báo rằng việc tái thiết kho dự trữ trong bối cảnh xung đột tại Ukraine và Trung Đông đang gây áp lực cực lớn lên nhu cầu khoáng sản. Với nhiều dự án nội địa phải mất nhiều năm mới triển khai, Trung Quốc vẫn duy trì khả năng gây gián đoạn chuỗi cung ứng.

Sự trở lại của các giá trị hữu hình

Alice Gower, đối tác tại Azure Strategy, đánh giá: “Cạnh tranh giữa các cường quốc đã quay trở lại vấn đề cốt lõi: ai sẽ kiểm soát các nguồn tài nguyên giá trị mà các nền kinh tế và quân đội hiện đại dựa vào để vận hành?”.

Trong nhiều thập kỷ, phương Tây tin rằng công nghệ và mạng lưới toàn cầu sẽ xóa nhòa vai trò của địa lý. Tuy nhiên, thực tế hiện nay chứng minh kỷ nguyên siêu kết nối đã biến các ràng buộc vật lý thành vũ khí mạnh mẽ hơn. Các quốc gia không sở hữu tài nguyên phải đối mặt với rủi ro khác nhau.

Theo chuyên gia Chris Miller từ Viện Doanh nghiệp Mỹ, các đối thủ có thể sử dụng áp lực kinh tế để buộc Mỹ nhượng bộ, dựa trên niềm tin rằng các chính trị gia sẽ không thể để tình trạng giá cả tăng vọt và thiếu hụt hàng hóa kéo dài. Việc giải quyết các "điểm nghẽn" này đòi hỏi các "lớp" phòng thủ kiên cố và các dự án cơ sở hạ tầng dài hạn, vốn không thể hoàn thiện trong một sớm một chiều.