Melatonin: 'thuốc ngủ tự nhiên' có thật sự an toàn?

[june04]

Trong vài năm gần đây, melatonin được nhiều người xem như một giải pháp "tự nhiên" giúp dễ ngủ hơn. Không ít người tìm mua loại sản phẩm này trên mạng hoặc qua xách tay với hy vọng cải thiện giấc ngủ.
Tuy nhiên, một nghiên cứu mới đây cho thấy những người sử dụng melatonin lâu dài có nguy cơ suy tim cao hơn so với người không dùng.

Phát hiện này khiến nhiều chuyên gia y tế cho rằng chúng ta cần nhìn lại vai trò của melatonin trong điều trị mất ngủ.

Thuốc ngủ không là giải pháp lâu dài
Mất ngủ là một trong những rối loạn sức khỏe phổ biến. Ước tính khoảng 1/10 người trưởng thành từng gặp khó khăn khi đi vào giấc ngủ hoặc dễ tỉnh giấc giữa đêm.

Trước đây điều trị mất ngủ thường dựa vào các thuốc an thần gây ngủ, chẳng hạn thuốc thuộc nhóm benzodiazepine như Diazepam. Tuy nhiên do nguy cơ gây lệ thuộc thuốc, các loại thuốc này hiện nay được khuyến cáo chỉ sử dụng trong thời gian ngắn, phải có chỉ định của bác sĩ.

Một số thuốc kháng dị ứng có thể gây buồn ngủ nên đôi khi cũng được dùng hỗ trợ trong điều trị mất ngủ.

Ngoài ra hiện nay còn có một số thuốc ngủ thế hệ mới, chẳng hạn như zolpidem, có tác dụng làm giảm hoạt động của hệ thần kinh trung ương, giúp người bệnh dễ đi vào giấc ngủ hơn. Tuy nhiên các thuốc này thường chỉ được chỉ định trong thời gian ngắn và cần có sự theo dõi của bác sĩ.

Dù có thể giúp người bệnh ngủ nhanh hơn, nhiều thuốc ngủ vẫn có những hạn chế nhất định. Một số người có thể gặp tình trạng buồn ngủ kéo dài vào ban ngày, giảm tập trung hoặc dần phụ thuộc vào thuốc để ngủ được. Với một số loại thuốc, nguy cơ mộng du cũng đã được ghi nhận.

Chính vì vậy, nhiều người tìm đến melatonin với suy nghĩ rằng đây là một lựa chọn "tự nhiên" và an toàn hơn.

Melatonin thực chất là gì, hiệu quả ra sao?
Melatonin là một hormone do não bộ sản xuất, có vai trò điều hòa nhịp sinh học ngày - đêm của cơ thể.

Khi trời tối, cơ thể tăng tiết melatonin, báo hiệu đã đến lúc nghỉ ngơi. Khi trời sáng, mức hormone này giảm xuống, giúp chúng ta tỉnh táo và hoạt động.

Tại một số quốc gia, melatonin được kê đơn cho những trường hợp rối loạn giấc ngủ nhất định, chẳng hạn người bị lệch múi giờ sau khi đi máy bay đường dài, người lớn tuổi hoặc trẻ có rối loạn giấc ngủ liên quan đến tự kỷ.

Ở Việt Nam, melatonin thường được bán dưới dạng thực phẩm bổ sung và khá dễ tìm trên thị trường. Vì vậy không ít người tự mua sử dụng với hy vọng cải thiện giấc ngủ dù chưa tham khảo ý kiến bác sĩ.

Tuy nhiên, hiệu quả của melatonin không lớn như nhiều người nghĩ. Dù khá phổ biến, các nghiên cứu cho thấy hiệu quả của melatonin trong điều trị mất ngủ khá khiêm tốn.Một tổng quan nghiên cứu ghi nhận: sử dụng melatonin chỉ giúp thời gian ngủ tăng thêm khoảng 8 phút và thời gian đi vào giấc ngủ rút ngắn khoảng 7 phút.

Điểm tích cực là melatonin ít gây lệ thuộc hơn thuốc ngủ truyền thống nhưng điều đó không có nghĩa là có thể sử dụng kéo dài mà không cần cân nhắc.

Nghiên cứu mới về nguy cơ tim mạch
Một nghiên cứu theo dõi hơn 130.000 người bị mất ngủ trong năm năm cho thấy: người dùng melatonin trên một năm có nguy cơ suy tim cao gần gấp đôi và nguy cơ tử vong do các nguyên nhân khác cũng cao hơn.

Trong thời gian nghiên cứu, có 7,8% người dùng melatonin tử vong, so với 4,3% ở nhóm không sử dụng.

Tuy nhiên, các nhà khoa học nhấn mạnh rằng đây là nghiên cứu quan sát nên chưa thể kết luận melatonin là nguyên nhân trực tiếp của các biến cố này.

Theo các chuyên gia, melatonin thường được xem là sản phẩm tự nhiên nên nhiều người sử dụng khá thoải mái. Tuy nhiên việc dùng kéo dài mà không có chỉ định rõ ràng vẫn có thể tiềm ẩn rủi ro.

Melatonin có thể hữu ích trong một số trường hợp, đặc biệt khi nhịp sinh học bị lệch nhẹ. Nhưng nếu kỳ vọng nó hoạt động giống như một thuốc ngủ mạnh, hiệu quả có thể không như mong đợi.

Bí quyết điều trị mất ngủ
Hiện nay nhiều chuyên gia trên thế giới đã khuyến khích người bị mất ngủ nên tiếp cận liệu pháp nhận thức - hành vi cho mất ngủ (CBT-I).

Phương pháp này tập trung vào việc: điều chỉnh thói quen ngủ, hạn chế thời gian nằm trên giường khi chưa buồn ngủ, tập các kỹ thuật thư giãn và duy trì giờ ngủ - thức ổn định.

Các nghiên cứu cho thấy 60-80% người áp dụng phương pháp này đã cải thiện đáng kể giấc ngủ.

Dù cần thời gian và sự kiên trì hơn so với việc uống thuốc, cách tiếp cận này giúp giải quyết nguyên nhân gốc rễ của mất ngủ, đồng thời hạn chế nguy cơ phụ thuộc thuốc.

Lưu ý khi sử dụng melatonin
Melatonin có thể hỗ trợ giấc ngủ trong một số trường hợp nhất định nhưng các chuyên gia khuyến cáo nên sử dụng thận trọng:

l Không nên tự ý dùng kéo dài. Melatonin không phải là thuốc ngủ mạnh và không phải lúc nào cũng cần thiết.

l Chỉ nên dùng khi thật sự cần thiết, chẳng hạn rối loạn nhịp sinh học sau khi đi máy bay đường dài hoặc một số rối loạn giấc ngủ đặc biệt.

l Hiệu quả có thể khá khiêm tốn, nhiều nghiên cứu cho thấy thời gian ngủ chỉ tăng thêm vài phút so với giả dược.

l Nên trao đổi với bác sĩ nếu tình trạng mất ngủ kéo dài, thay vì tự ý dùng các sản phẩm hỗ trợ giấc ngủ trong thời gian dài.

Người trẻ ngủ thiếp đi sau một ngày làm việc - tình trạng thiếu ngủ ngày càng phổ biến ở người trẻ lẫn người lớn tuổi.