Mặt trận mới khó lường của ông Trump
 

Sau các chiến dịch trên biển, Tổng thống Donald Trump đang đẩy trọng tâm chiến dịch chống ma túy sang đất liền Mexico, trong bối cảnh chính quyền Mexico kiên quyết bảo vệ chủ quyền đồng thời mạng lưới băng đảng tại nước này đã thay đổi sâu sắc so với trước.

“Chúng ta phải làm gì đó”, ông Trump tiếp tục đề cập tới khả năng này trên chương trình Fox and Friends ngày 3/1, đồng thời nói thêm rằng chính phủ Mexico đã nhiều lần từ chối đề nghị của ông về việc “đánh sập các băng đảng”.

Đến ngày 8/1, ông Trump nhắc lại quan điểm, tuyên bố sẽ sớm nhắm mục tiêu vào các băng đảng buôn ma túy trên bộ. “Chúng tôi đã chặn được 97% lượng ma túy vận chuyển bằng đường biển, và bây giờ sẽ bắt đầu đánh vào đường bộ”, ông nói với Fox News.

Theo CNN, thoạt tiên, các băng đảng vận chuyển và buôn bán ma túy tại Mexico có vẻ là mục tiêu hợp lý trong “cuộc chiến chống ma túy” mà ông Trump đang theo đuổi. Đây được cho là nơi phát xuất nguồn cung fentanyl chính vào Mỹ và là tuyến trung chuyển chủ yếu của cocaine từ Colombia.

Vai trò của các băng đảng tại Mexico trong chuỗi buôn bán ma túy trên toàn cầu cũng được cho là lớn hơn nhiều so với Venezuela.

Tuy nhiên, theo các chuyên gia, cách ông Trump nhìn nhận về các băng đảng tội phạm ở Mexico, rằng họ có thể nhanh chóng bị đánh bại, là không phản ánh đúng thực tế.

Băng đảng ma túy ở Mexico đã rất khác

Từ lâu, sách báo, phim ảnh đã khắc họa các băng đảng ma túy ở Mexico như những tổ chức có thứ bậc chặt chẽ, do các trùm ma túy khét tiếng cầm đầu. Thập niên 1980 - 1990, khoảng hơn 10 băng đảng lớn từng cầm đầu hoạt động buôn bán ma túy, nhiều băng đảng hoạt động gần biên giới Mỹ.

Nhưng hiện nay, bức tranh tội phạm đã thay đổi hoàn toàn. Phần lớn các băng đảng cũ đã tan rã hoặc chia nhỏ. Khoảng 400 nhóm với quy mô khác nhau đang hoạt động trên khắp Mexico, theo ông Eduardo Guerrero, Giám đốc công ty tư vấn Lantia Intelligence. “Họ gần như ở khắp mọi nơi”, ông Guerrero nói.


Một thành viên Lực lượng Vệ binh Quốc gia Mexico làm nhiệm vụ canh gác tại hiện trường vụ nã súng khiến hai người thiệt mạng ở Acapulco, Mexico, ngày 7/5/2024. Ảnh: Reuters.
Những băng đảng lớn cũng đã hoạt động theo hình thức phức tạp và tinh vi hơn nhiều. Băng đảng khét tiếng nhất hiện nay, Jalisco New Generation Cartel, bao gồm khoảng 90 băng nhóm nhỏ, tăng mạnh so với con số 45 băng nhóm cách đây vài năm.

“Sự phân mảnh này đồng nghĩa với việc nếu muốn triệt phá các băng đảng ma túy sẽ cần một chiến lược phức tạp và tinh vi hơn nhiều để làm suy yếu và rã đám các băng nhóm”, ông Guerrero nhận định.

Việc bắt giữ một vài trùm ma túy khét tiếng nhất cũng chưa chắc đã làm tê liệt hoạt động buôn bán chất cấm trị giá hàng tỷ USD mỗi năm. Mexico từng theo đuổi chiến lược truy quét “trùm ma túy” kéo dài khoảng một thập kỷ từ năm 2007, với sự hỗ trợ tình báo và trang thiết bị của Mỹ.

Hàng chục nhân vật cầm đầu các băng đảng đã bị bắt hoặc bị tiêu diệt, nhưng nhanh chóng có kẻ khác xuất hiện để thay thế “ông trùm”. Dòng ma túy vẫn tiếp tục chảy qua biên giới Mỹ.

“Giả sử ngay ngày mai người ta tạm loại bỏ CEO của Coca-Cola, doanh số Coca-Cola cũng không vì thế mà dừng lại. Tương tự vậy, chừng nào nhu cầu về ma túy trên thế giới còn lớn, nguồn cung sẽ chưa biến mất”, ông Benjamin T. Smith, tác giả chuyên viết về thế giới tội phạm ở Mỹ Latinh, ví von.

Theo ông Smith, các băng đảng hiện đã thay đổi cách thức vận hành, trở thành những mạng lưới phức tạp. Có thể tạm hình dung các băng đảng này hiện hoạt động giống các tập đoàn đa quốc gia hơn là những tổ chức tội phạm từng được biết đến.

Nhiều nhà phân tích cho rằng chiến lược “đánh vào ông trùm” thậm chí phản tác dụng, khiến các băng đảng vỡ thành những nhóm nhỏ hơn, vừa thanh trừng lẫn nhau vừa đối đầu chính quyền, đồng thời nhanh chóng thay đổi cách vận hành.

Thực tế, ngày càng nhiều băng nhóm ma túy mở rộng hoạt động, tìm cách kiểm soát ngầm tại các khu vực, áp đặt các khoản “phí” lên các hoạt động trong khu vực mà chúng nắm địa bàn, ngay cả các doanh nghiệp hợp pháp cũng bị chúng chi phối.

Thách thức lớn nhất

Theo ông Falko Ernst, nhà nghiên cứu tội phạm có tổ chức tại Mexico, thách thức lớn nhất khi đương đầu với các băng đảng ma túy tại Mexico là không có bên nào đang thực sự kiểm soát tình hình, cả các băng đảng tội phạm lẫn nhà chức trách.

Ở một số nơi, chẳng hạn như Mexico City, nhà chức trách kiểm soát tình hình; nhưng ở những nơi khác, các băng nhóm tội phạm lại manh động và có những thời điểm lấn át nhà chức trách.

“Đây là bức tranh ghép gồm nhiều dạng quyền lực khác nhau. Sự phức tạp này khiến nhà chức trách không thể áp dụng một giải pháp chung để xử lý các băng đảng trên toàn đất nước Mexico. Quyền lực, xung đột, bạo lực, ma túy và tội phạm không theo một mô hình nào, mà theo... 1.000 mô hình khác nhau”, ông Ernst nói.

Các băng đảng cũng ngày càng đáng gờm khi thâm nhập cả vào hệ thống chính trị. Theo CNN, trong các cuộc bầu cử cấp địa phương, nhiều băng nhóm tội phạm đã tìm cách dọn đường cho các ứng viên thị trưởng “người mình”. Trong đợt bầu cử năm 2024, đã có hàng chục ứng viên bị sát hại, hàng trăm ứng viên khác rút lui vì bị đe dọa.

Nhiều lực lượng cảnh sát ở địa phương cũng đã bị các băng nhóm tội phạm cài cắm người. Ở một số khu vực, các băng đảng còn vận hành mạng lưới “tình báo”, trả tiền hoặc đe dọa những người bán hàng rong, công nhân xây dựng, tài xế taxi… để những người này theo dõi động thái của lực lượng an ninh tại địa phương.

Các tổ chức tội phạm còn... tạo ra việc làm. Một nghiên cứu năm 2023 của nhóm các nhà nghiên cứu tại Mexico và châu Âu, đăng trên tạp chí Science, ước tính các băng đảng sử dụng từ 160.000 đến 185.000 lao động trên toàn Mexico.

Khi được hỏi liệu chính quyền của ông Trump có đang đơn giản hóa vấn đề về băng đảng ma túy tại Mexico hay không, người phát ngôn Nhà Trắng Anna Kelly viện dẫn Chiến lược An ninh Quốc gia và Học thuyết Monroe, một chính sách có từ thế kỷ 19 nhằm cảnh báo các thế lực bên ngoài, đặc biệt là châu Âu, không can thiệp vào Tây Bán Cầu.

“Chính quyền tái khẳng định và thực thi Học thuyết Monroe nhằm khôi phục vai trò dẫn dắt của Mỹ tại Tây Bán Cầu, kiểm soát vấn đề di cư và ngăn chặn nạn buôn bán ma túy. Tổng thống có nhiều lựa chọn để tiếp tục bảo vệ nước Mỹ trước các loại ma túy đang cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người Mỹ mỗi năm”, bà Kelly trả lời CNN.

Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum vốn duy trì quan hệ tương đối thân thiện với chính quyền của ông Trump, nhưng bà Sheinbaum kiên quyết không chấp nhận binh sĩ Mỹ hiện diện trên lãnh thổ Mexico.

“Lập trường của chúng tôi phải rõ ràng và kiên định về chủ quyền”, bà Sheinbaum nói trong ngày 5/1, nhấn mạnh rằng Mexico sẵn sàng hợp tác với ông Trump, nhưng không nhận mệnh lệnh từ ông.

Những gì từng xảy ra ở bang Sinaloa (Mexico) là một ví dụ cảnh báo. Mùa hè năm 2025, phía Mỹ đã bắt giữ trùm ma túy Ismael Zambada, đưa ông này sang Mỹ để xét xử. Động thái đó đã kích hoạt một cuộc nội chiến trong các băng đảng ở Sinaloa, khiến hàng nghìn người chết hoặc mất tích.

Bà Sheinbaum cho rằng không cần sự hiện diện quân sự của Mỹ tại Mexico, bởi Mexico đã chủ động nỗ lực hành động.

Kể từ khi ông Trump nhậm chức gần một năm trước và đe dọa trừng phạt nặng Mexico để gây áp lực buộc Mexico chặn dòng chảy fentanyl vào Mỹ, chính quyền của bà Sheinbaum đã điều hàng nghìn binh sĩ tới khu vực biên giới Mexico - Mỹ để kiểm soát vấn đề vận chuyển ma túy và dòng người vượt biên vào Mỹ.

Mexico cũng đã chuyển giao hàng chục nghi phạm buôn ma túy khét tiếng cho Washington. Sự can thiệp quân sự đơn phương của Mỹ có thể gây tổn hại nghiêm trọng tới quan hệ với đối tác thương mại số một của Mỹ hiện nay.

Dù vậy, ông Trump vẫn đang tạo ra sự bất định trong quan hệ song phương. Ngày 5/1, ông Trump lặp lại khẳng định rằng “chúng ta phải làm điều gì đó” trước tình trạng ma túy “tràn sang từ Mexico”.

Bà Sheinbaum, người được biết đến với phong thái điềm tĩnh và cứng rắn, đã tìm cách hạ nhiệt phát biểu của ông Trump.

Tại cuộc họp báo ngày 6/1, khi được hỏi liệu bà có nghĩ rằng không có khả năng ông Trump theo đuổi hành động quân sự tại Mexico hay không, bà Sheinbaum trả lời ngắn gọn: “Đúng vậy”. Đồng thời, bà nhấn mạnh "đã có sự trao đổi rất tốt” với chính quyền của ông Trump.

Bà Brenda Estefan, giáo sư địa chính trị tại Trường Kinh doanh IPADE (Mexico), viết trên báo Reforma: “Mỹ đang hành động như một cường quốc muốn thiết lập trật tự trong các khu vực lân cận”. Theo bà Estefan, động thái của Washington khiến “không quốc gia nào ở Mỹ Latin có thể làm ngơ”.

VietBF@ sưu tập